Sanskrit Text in Telugu , Kannada, Gujarati, Devanagari, English

|| om tat sat||

 

Sundarakanda
Sarga 38

In the thirty seventh Sarga, Sita declines Hanuma's offer to carry her on his back and unite her with Rama. Sita agreed that Hanuma can kill all the Rakshasas. Hanuma can carry her back too. But then she said that if that were to happen, "રાઘવસ્ય યશો હીયેત્'| Raghava's fame will be affected. In addition her vow of being a devoted wife too will be affected, if she follows Hanuma's suggestion. So, she says it is more appropriate that, Rama comes to Lanka, defeats Ravana and takes her back. I ringing tone she says "તત્ તસ્ય સદૃશં" - that is appropriate for him: Hanuma praises her reply and says, -" તત્ તે સદૃશં", "That is just so appropriate coming from you".

Then Hanuman asks for a remembrance which Rama will recognize. Sita in response relates the story of Crow, which is the main theme if Sarga thirty-eight.

Now we go through the Slokas of Sarga 38.

||Sloka 38.01||

તતઃ સ કપિશાર્દૂલઃ તેન વાક્યેન હર્ષિતઃ|
સીતામુવાચ તત્ શ્રુત્વા વાક્યં વાક્ય વિશારદઃ||38.01||

સ|| તતઃ તત્ વાક્યં શ્રુત્વા તેન વાક્યેન હર્ષિતા વાક્ય વિશારદઃ કપિશાર્દૂલઃ સીતાં ઉવાચ||

||Sloka meanings||

તતઃ તત્ વાક્યં શ્રુત્વા -
having heard those words,
તેન વાક્યેન હર્ષિતા -
delighted with her words
વાક્ય વિશારદઃ કપિશાર્દૂલઃ -
best among Vanaras, eloquent in speech
સીતાં ઉવાચ -
spoke to Sita.

||Sloka summary||

"The Best among Vanaras, eloquent in speech, having heard those words, was delighted and spoke to Sita." ||38.01||

||Sloka 38.02||

યુક્તરૂપં ત્વયા દેવિ ભાષિતં શુભદર્શને|
સદૃશં સ્ત્રીસ્વભાવસ્ય સાધ્વીનાં વિનયસ્ય ચ||38.02||

સ|| હે શુભદર્શને દેવિ ત્વયા ભાષિતં યુક્તરૂપં સદૃશં સ્ત્રી સ્વભાવસ્ય સાદ્વીનાં વિનયસ્ય ચ||

Tilaka Tika says - વચનસ્ય યુક્તરૂપં પ્રાશસ્ત્યં દર્શયતિ|

||Sloka meanings||

હે શુભદર્શને દેવિ -
oh Devi , whose appearance is auspicious
ત્વયા ભાષિતં યુક્તરૂપં -
what was spoken by you is proper
સ્ત્રી સ્વભાવસ્ય -
for a woman's nature
સાદ્વીનાં વિનયસ્ય ચ -
nature of a virtuous woman
સદૃશં - appropriate for

||Sloka summary||

"Oh Devi , whose appearance is auspicious, what you said is proper , and is appropriate for a woman's nature, and the nature of a virtuous woman." ||38.02||

||Sloka 38.03||

સ્ત્રીત્વં ન તુ સમર્થ હિ સાગરં વ્યતિવર્તિતુમ્|
મા મધિષ્ઠાય વિસ્તીર્ણં શતયોજન માયતમ્||38.03||

સ|| મમ અધિષ્ઠાય શતયોજનં વિસ્તીર્ણં સાગરં વ્યતિવર્તિતું સ્ત્રીત્વં ન સમર્થં હિ ||

||Sloka meanings||

મમ અધિષ્ઠાય - climbing up on my back
શતયોજનં વિસ્તીર્ણં સાગરં વ્યતિવર્તિતું -
to cross hundred Yojana wide ocean
સ્ત્રીત્વં ન સમર્થં હિ - not possible for a woman

||Sloka summary||

"Climbing up on my back and to cross hundred Yojana wide ocean is not possible for a woman". ||38.03||

 

||Sloka 38.04||

દ્વિતીયં કારણં યચ્ચ બ્રવીષિ વિનયાન્વિતે|
રામાત્ અન્યસ્ય નાર્હામિ સંસ્પર્શમિતિ જાનકિ||38.04||

સ|| હે જાનકી વિનયાન્વિતે દ્વિતીયં કારણં યત્ બ્રવીષિ રામાત્ અન્યસ્ય સંસ્પર્શં ન અર્હામિ ઇતિ તત્ ||

||Sloka meanings||

હે જાનકી વિનયાન્વિતે -
oh Janaki imbued with humility
દ્વિતીયં કારણં યત્ બ્રવીષિ -
second reason which you told
રામાત્ અન્યસ્ય સંસ્પર્શં ન અર્હામિ ઇતિ તત્ -
other than Rama you cannot touch another person

||Sloka summary||

"Oh Janaki imbued with humility the second reason which you told is that other than Rama you cannot touch another person." ||38.04||

||Sloka 38.05||

એતત્ તે દેવિ સદૃશં પત્ન્યાસ્તસ્ય મહાત્મનઃ|
કા હ્યાન્યા ત્વા મૃતે દેવિ બ્રૂયાત્ વચન મીદૃશમ્ ||38.05||

સ|| દેવિ ! એતત્ મહાત્મનઃ પત્ન્યાઃ તસ્ય સદૃશં | ત્વં ઋતે અન્યાઃ કાઃ ઈદૃશં વચનં બ્રૂયાત્ |

||Sloka meanings||

મહાત્મનઃ પત્ન્યાઃ -
for the wife of the great soul
એતત્ તસ્ય સદૃશં -
this is appropriate for her
ત્વં ઋતે અન્યાઃ કાઃ -
other than you who else
ઈદૃશં વચનં બ્રૂયાત્ -
can say such words

||Sloka summary||

"Oh Devi ! This is appropriate for the wife of the great soul. Other than you who else can say such words." ||38.05||

||Sloka 38.06||

શ્રોષ્યતે ચૈવ કાકુત્સ્થઃ સર્વં નિરવશેષતઃ|
ચેષ્ઠિતં ય ત્વયા દેવિ ભાષિતં મમચાગ્રતઃ||38.06||

સ|| કાકુત્સ્થઃ દેવિ ત્વયા યત્ ચેષ્ટિતં મમાગ્રતઃ ભાષિતં ચ સર્વં નિરવશેષતઃ શ્રોષ્યતે||

||Sloka meanings||

દેવિ ત્વયા યત્ ચેષ્ટિતં -
oh Devi, whatever you have done
મમાગ્રતઃ ભાષિતં ચ સર્વં નિરવશેષતઃ -
said in front of me all of that without any omissions
કાકુત્સ્થઃ શ્રોષ્યતે -
will be heard by the scion of Kakutstha

||Sloka summary||

"Oh Devi ! Whatever you have done or said in front of me will be heard by the scion of Kakutstha." ||38.06||

||Sloka 38.07||

કારણૈર્બહુભિર્દેવિ રામપ્રિય ચિકીર્ષયા|
સ્નેહપ્રસ્કન્ન મનસા મયૈતત્ સમુદીરિતમ્||38.07||

સ|| દેવિ બહુભિઃ કારણૈઃ રામપ્રિયચિકીર્ષયા સ્નેહપ્રસ્કન્ન મનસા મયા એતત્ સમુદીરિતં ||

Tilaka Tika says - રામપ્રિયચિકીર્ષયા શીઘ્રં રામપ્રીતિ વાંછયા બહુભિઃ કારણૈઃ કાણાન્તરૈશ્ચ સ્નેહેન પ્રસ્કન્નમ્ દ્રવીભૂતં મનઃ યસ્ય તેન મયા એતત્ સમુદીરિતમ્|

||Sloka meanings||.

દેવિ બહુભિઃ કારણૈઃ -
oh Devi with many reasons
રામપ્રિયચિકીર્ષયા -
with a desire to please Rama
સ્નેહપ્રસ્કન્ન મનસા -
with a desire to please Rama
મયા એતત્ સમુદીરિતં-
I have said those words.

||Sloka summary||

"Oh Devi with many reasons with a mind sprinkled with love, with a desire to please Rama, I have said those words." ||38.07||

||Sloka 38.08||

લંકાયા દુષ્પ્રવેશત્વાત્ દુસ્તરત્વાન્મહોદધે|
સામર્થ્યાત્ અત્મનશ્ચૈવ મયૈતત્ સમુદીરિતમ્||38.08||

સ|| લંકાયા દુષ્પ્રવેશત્વાત્ મહોદધેઃ દુસ્તરત્વાત્ આત્મનઃ સામર્થ્યાશ્ચૈવ મયા એતત્ સમુદીરિતં||

||Sloka meanings||

લંકાયા દુષ્પ્રવેશત્વાત્ -
difficulty of entering Lanka
મહોદધેઃ દુસ્તરત્વાત્ -
difficulty of crossing the ocean
આત્મનઃ સામર્થ્યાશ્ચૈવ -
because of my own capability
મયા એતત્ સમુદીરિતં-
all this has been stated by me

||Sloka summary||

"The difficulty of entering Lanka, difficulty of crossing the ocean , and my own capability made me tell you this." ||38.08||

||Sloka 38.09||

ઇછ્છામિ ત્વાં સમાનેતું અદ્યૈવ રઘુબંધુના|
ગુરુસ્નેહેન ભક્ત્યા ચ નાન્યથૈતત્ ઉદાહૃતમ્||38.09||

સ|| ગુરુસ્નેહેન ભક્ત્યાચ ત્વાં રઘુબંધુના અદ્યૈવ સમાનેતું એતત્ ( કથિતં) ન અન્યથા ઉદાહૃતં||

Rama Tika says- ગુરો રામસ્ય સ્નેહેન ત્વયિ ભક્ત્યા ચ ઉક્તમ્ નતુ નિજ બલ ગર્વાત્ ઇત્યર્થઃ|

||Sloka meanings||

ગુરુસ્નેહેન ભક્ત્યાચ -
out of love and devotion for my master
ત્વાં રઘુબંધુના અદ્યૈવ સમાનેતું -
to unite you with the scion of Raghu today itself
એતત્ ઉદાહૃતં - this was stated
ન અન્યથા - not otherwise

||Sloka summary||'

"Out of love and devotion for my master, to unite you with the scion of Raghu today itself, I said those words and not otherwise." ||38.09||

||Sloka 38.10||

યદિ નોત્સહસે યાતું મયા સાર્થ મનિંદિતે|
અબ્જિજ્ઞાનં પ્રયચ્છ ત્વં જાનીયાત્ રાઘવો હિ તત્||38.10||

સ|| અનિંદિતે મમસાર્થં યાતું ન ઉત્સહે યદિ તતઃ યત્ રાઘવઃ જાનીયાત્ (તત્) અભિજ્ઞાનં ત્વં પ્રયચ્છ||

||Sloka meanings||

અનિંદિતે - O Blameless lady
મમસાર્થં યાતું ન ઉત્સહે યદિ -
if you do not like to go along with me
તતઃ યત્ રાઘવઃ જાનીયાત્ -
then (that) which Raghava knows
(તત્) અભિજ્ઞાનં ત્વં પ્રયચ્છ-
you give that a token of remembrance

||Sloka summary||

"Oh Blameless lady ! If you do not like to go along with me then give me a token of remembrance that Raghava knows." ||38.10||

||Sloka 38.11||

એવમુક્તા હનુમતા સીતા સુરસુતોપમા|
ઉવાચ વચનં મંદં ભાષ્પપ્રગ્રથિતાક્ષરમ્||38.11||
ઇદં શ્રેષ્ઠં અભિજ્ઞાનં બ્રૂયાસ્ત્વંતુ મમ પ્રિયમ્|

સ|| એવં ઉક્તા હનુમતા સુરસોપમા સીતા ભાષ્પ પ્રગ્રથિતાક્ષરં વચનં મંદં ઉવાચ||ત્વં ઇદં શ્રેષ્ઠં મમ પ્રિયં અભિજ્ઞાનં બ્રૂયાસ્તુ |

||Sloka meanings||

એવં ઉક્તા હનુમતા -
being told thus by Hanuman,
સુરસોપમા સીતા -
Sita resembling a god's daughter
ભાષ્પ પ્રગ્રથિતાક્ષરં વચનં -
a voice with words choked with tears
મંદં ઉવાચ - spoke softly
ત્વં ઇદં શ્રેષ્ઠં મમ પ્રિયં અભિજ્ઞાનં બ્રૂયાસ્તુ -
this is best token of remembrance for my dear one, you may tell

||Sloka summary||

"Being told thus by Hanuman, Sita resembling a gods daughter, spoke in a low tone with words choked with tears. " This best token of remembrance you may tell my dear one."||38.11||

||Sloka 38.12,13||

શૈલસ્ય ચિત્રકૂટસ્ય પાદે પૂર્વોત્તરે પુરા||12||
તાપસાશ્રમવાસિન્યાઃ પ્રાજ્યમૂલફલોદકે|
તસ્મિન્ સિદ્ધાશ્રમે દેશે મંદાકિન્યા હ્યદૂરતઃ||13||

સ|| પુરા પૂર્વોત્તરે શૈલસ્ય ચિત્રકૂટસ્ય પાદે પ્રાજ્ઞમૂલફલોદકે તસ્મિન્ સિદ્ધાશ્રમે દેશે મંદાકિન્યાં અદૂરતઃ તાપસાશ્રમવાસિન્યાઃ મઃ||

||Sloka meanings||

પુરા પૂર્વોત્તરે શૈલસ્ય ચિત્રકૂટસ્ય પાદે -
earlier at the foot of northeast part of Chitrakuta mountain
પ્રાજ્ઞમૂલફલોદકે -
with abundance of roots, fruits and water
તસ્મિન્ સિદ્ધાશ્રમે દેશે -
in that region for ascetics
મંદાકિન્યાં અદૂરતઃ -
not far from river Mandakini
તાપસાશ્રમવાસિન્યાઃ મઃ -
living in the ascetic's hermitages.

||Sloka summary||

"Earlier in the northeast part of Chitrakuta mountain, there is a Siddhasrama at its foot, not too far from river Mandakini, where we were living in the ascetics hermitages."

||Sloka 38.14||

તસ્યોપવનષંડેષુ નાનાપુષ્પસુગંધિષુ|
વિહૃત્ય સલિલક્લિન્ના તવાંકે સમુપાવિશમ્||38.14||

સ|| તસ્ય ઉપવનસંડેષુ નાનાપુષ્પસુગંધિષિ સલિલક્લિન્ના વિહૃત્ય તવાંકે સમુપાવિશં||
.

||Sloka meanings||

તસ્ય નાનાપુષ્પસુગંધિષિ ઉપવનસંડેષુ -
in those gardens with variety of fragrant flowers
સલિલક્લિન્ના વિહૃત્ય -
after sporting in the waters
તવાંકે સમુપાવિશં -
was resting in your lap

||Sloka summary||

"In those gardens with variety of fragrant flowers after sporting in the waters I was resting in your lap."||38.14||

||Sloka 38.15||

તતો માંસ સમાયુક્તો વાયસઃ પર્યતુંડયત્|
ત મહં લોષ્ટમુદ્યમ્ય વારયામિ સ્મ વાયસમ્||38.15||

સ|| તતઃ માંસસમાયુક્તઃ વાયસઃ પર્યતુંડયત્ | અહં લોષ્ટં ઉદ્યમ્ય તં વાયસં વારયામિ સ્મ||

||Sloka meanings||

તતઃ વાયસઃ - then a crow
માંસસમાયુક્તઃ - along with a loaf of meat
પર્યતુંડયત્ - pecking with its beak.
અહં લોષ્ટં ઉદ્યમ્ય I took a piece of earth
તં વાયસં વારયામિ સ્મ - was warding him off.

||Sloka summary||

"Then a crow came with meat, went round and was pecking with its beak. I took a piece of earth and was warding him off." ||38.15||

||Sloka 38.16||

દારયન્ સ ચ માં કાકઃ તત્રૈવ પરિલીયતે|
ન ચાપ્યુપારમન્ માંસાત્ ભક્ષાર્થિ બલિભોજનઃ||38.16||

સ|| સઃ કાકઃ મામ્ દારયન્ તત્રૈવ પરિલીયતે | ભક્ષ્યાર્થિ બલિભોજનઃ માંસાત્ ન ઉપરિમત્ ચ અપિ ||

||Sloka meanings||

સઃ કાકઃ મામ્ દારયન્ -
that crow in order to peck at me
તત્રૈવ પરિલીયતે -
waited there only
માંસાત્ ભક્ષ્યાર્થિ બલિભોજનઃ -
hungry for food being an eater of offerings
ન ઉપરિમત્ ચ અપિ -
not giving up too

||Sloka summary||

"That crow while pecking at me waited there only hungry for food being an eater of offerings, without not giving up the flesh."||38.16||

||Sloka 38.17||

ઉત્કર્ષન્ત્યાં ચ રશનાં ક્રુદ્ધાયાં મયિ પક્ષિણિ|
સ્ત્રસ્યમાને ચ વસને તતો દૃષ્ટ્વા ત્વયા હ્યહમ્||38.17||

સ|| પક્ષિણિ કૃદ્ધાયામ્ મયિ વસને સ્ત્રસ્યમાને ચ રશનામ્ ઉત્કર્ષન્યાં ચ તતઃ ત્વયા અહં દૃષ્ટા||

||Sloka meanings||

તતઃ પક્ષિણિ કૃદ્ધાયામ્ -
then being angry with the bird
મયિ વસને સ્ત્રસ્યમાને ચ -
while adjusting my clothing which was slipping
રશનામ્ ઉત્કર્ષન્યાં ચ -
pulling up the string around my waist ન
ત્વયા અહં દૃષ્ટા -
I was seen by you

||Sloka summary||

"Angry with the bird I was seen by you while I was pulling up my waist string as the cloth was slipping". ||38.17||

||Sloka 38.18||

ત્વયાપઽહસિતા ચાહં ક્રુદ્ધા સંલજ્જિતા તદા|
ભક્ષગૃધ્નેન કાકેન દારિતા ત્વામુપાગતા||38.18||

સ|| તદા ક્રુદ્ધા અહં અપહસિતા | સંલજ્જિતા ભક્ષગૃધ્નેન કાકેન દારિતા ત્વાં ઉપાગતા ||

||Sloka meanings||

તદા ક્રુદ્ધા અહં -
then (while) I was angry
અપહસિતા સંલજ્જિતા -
embarrassed by being laughed at
ભક્ષગૃધ્નેન કાકેન દારિતા -
being pecked at by the voracious bird
ત્વાં ઉપાગતા - I sought you

||Sloka summary||

"Then while I was angry, was embarrassed by being laughed at. Pecked at by the voracious bird, I sought you." ||38.18||

||Sloka 38.19||

અસીનસ્ય ચ તે શ્રાંતા પુનરુત્સંગમાવિશમ્|
ક્રુધ્યંતી ચ પ્રહૃષ્ટેન ત્વયાsહં પરિસાંત્વિતા||39.19||

સ|| શ્રાંતા આસીનસ્ય ઉત્સાંગં પુનઃ આવિશં| કૃધ્યંતિ અહં પ્રહૃષ્ટેન ત્વયા પરિસાંત્વિતા ||

||Sloka meanings||

શ્રાંતા આસીનસ્ય ઉત્સાંગં -
being exhausted
આસીનસ્ય ઉત્સાંગં પુનઃ આવિશં -
settled in your lap again
કૃધ્યંતિ અહં - me being angry
પ્રહૃષ્ટેન ત્વયા પરિસાંત્વિતા -
happily pacified by you

||Sloka summary||

"Bing exhausted , I settled in your lap again. Being angry I was happily pacified by you again." ||39.19||

||Sloka 38.20||

ભાષ્પપૂર્ણ મુખી મંદં ચક્ષુષી પરિમાર્જતી|
લક્ષિતાsહં ત્વયા નાથ વાયસેન પ્રકોપિતા||39.20||

સ||હે નાથ વાયસેન પ્રકોપિતા બાષ્પપૂર્ણમુખી મંદં ચક્ષુષી પરિમાર્જતી અહં ત્વયા લક્ષિતા||

||Sloka meanings||

હે નાથ વાયસેન પ્રકોપિતા -
Oh lord angered by the crow
બાષ્પપૂર્ણમુખી -
with a face filled with tears
મંદં ચક્ષુષી પરિમાર્જતી -
slowly wiping them
અહં ત્વયા લક્ષિતા-
I was noticed by you

||Sloka summary||

"Oh Lord angered by the crow, face filled with tears, slowly wiping them I was noticed by you".||39.20||

||Sloka 38.21||

પરિશ્રમાત્ પ્રસુપ્તાચ રાઘવાંકેઽપ્યહં ચિરમ્|
પર્યાયેણ પ્રસુપ્તશ્ચ મમાંકે ભરતાગ્રજઃ||38.21||
સ તત્ર પુનરે વાથ વાયસઃ સમુપાગમત્

સ|| અહં અપિ પરિશ્રમાત્ રાઘવાંકે ચિરં પ્રસુપ્તા ચ | પર્યાયેણ ભરતાગ્રજઃ મમ અંકે પ્રસુપ્તઃ|| અથ સ વાયસઃ પુનરેવ તત્ર સમુપાગમત્ |

||Sloka meanings||

અહં અપિ પરિશ્રમાત્ -
due to exhaustion I too
રાઘવાંકે ચિરં પ્રસુપ્તા ચ -
slept for a long time in the lap of Raghava
પર્યાયેણ ભરતાગ્રજઃ -
in turn the Bharata's elder
મમ અંકે પ્રસુપ્તઃ -
slept in my lap
અથ સ વાયસઃ પુનરેવ -
then that crow again
તત્ર સમુપાગમત્ -
came back to that place

||Sloka summary||

"Due to exhaustion I too slept in the lap of Raghava. In turn the Bharata's elder slept in my lap. Then that crow again came back to that place." ||38.21||

||Sloka 38.22, 23||

તતઃ સુપ્ત પ્રબુદ્ધાં માં રામસ્યાંકાત્ સમુત્થિતમ્||38.22||
વાયસઃ સહસાગમ્ય વિદદાર સ્તનાંતરે|
પુનઃ પુનરથોત્પત્ય વિદદાર સ માં ભૃશમ્||38.23||

સ|| તતઃ સઃ વાયસઃ સહસા આગમ્ય સુપ્તપ્રબુદ્ધાં રામસ્ય અંકાત્ સમુત્થિતાં મામ્ સ્તનાંતરે વિદદાર| અથ પુનઃ ઉત્પત્ય માં ભૃશં વિદદાર ||

||Sloka meanings||

તતઃ સઃ વાયસઃ સહસા આગમ્ય -
that crow came quickly
સુપ્તપ્રબુદ્ધાં રામસ્ય અંકાત્ સમુત્થિતાં -
as I woke up from Rama's lap
મામ્ સ્તનાંતરે વિદદાર -
clawed at my breasts
અથ પુનઃ ઉત્પત્ય -
flying in again
માં ભૃશં વિદદાર -
repeatedly clawed at me

||Sloka summary||

"That crow came quickly clawed between my breasts as I woke up from Rama's lap. Then the crow flying in again repeatedly clawed at me". ||38.22,23||

||Sloka 38.24||

તતઃ સમુત્ક્ષિતો રામો મુક્તૈઃ શોણિતબિંદુભિઃ|
વાયસેન તતસ્તેન બલવત્ ક્લિશ્યમાનયા||38.24||
સ મયા બોધિતઃ શ્રીમાન્ સુખસંતપ્તઃ પરંતપઃ|

સ|| તતઃ રામઃ મુક્તૈઃ શોણિત બિંદુભિઃ સમુક્ષિતઃ | તતઃ તેન વાયસેન બલવત્ ક્લિસ્યમાનયા મયા શ્રીમાન્ પરંતપઃ સુખસુપ્તઃ સઃ બોધિતઃ|

||Sloka meanings||

તતઃ રામઃ - then Rama
મુક્તૈઃ શોણિત બિંદુભિઃ સમુક્ષિતઃ -
sprinkled by the dripping drops of blood.
તતઃ તેન વાયસેન બલવત્ ક્લિસ્યમાનયા -
then being troubled by the crow
સુખસુપ્તઃ શ્રીમાન્ પરંતપઃ -
happily sleeping illustrious scorcher of foes
મયા સઃ બોધિતઃ-
awakened by me .

||Sloka summary||

"Then Rama was sprinkled by dripping drops of blood. Then being troubled by the crow, the happily sleeping Illustrious scorcher of foes was awakened by me." ||38.24||

||Sloka 38.25||

સ માં દૃષ્ટ્વા મહાબાહુર્વિતુન્નાં સ્તનયોઃ તદા||38.25||
અશીવિષ ઇવ ક્રુદ્ધઃ શ્વસન્ વાક્ય મભાષત|

સ|| મહાબાહુઃ સઃ તદા સ્તનયોઃ વિતુન્નાં માં દૃષ્ટ્વા કૃદ્ધઃ આશીવિષૈવ શ્વસન્ વાક્યં અભાષત||

||Sloka meanings||

તદા મહાબાહુઃ સઃ -
then Rama of powerful arms
સ્તનયોઃ વિતુન્નાં માં-
me wounded in the breasts
માં દૃષ્ટ્વા કૃદ્ધઃ -
seeing me and angered
આશીવિષૈવ શ્વસન્ વાક્યં અભાષત-
hissing like a serpent spoke these words

||Sloka summary||

"The Rama of powerful arms , seeing me wounded in the breasts, angered, hissing like a serpent spoke these words".||38.25||

||Sloka 38.26||

કેન તે નાગ નાસોરુ વિક્ષતં વૈ સ્તનાંતરમ્||38.26||
કઃ ક્રીડતિ સ રોષેણ પંચ વક્ત્રેણ ભોગિના|

સ|| નાગનાસોરુ સીતા સ્તનાંતરં કેન વિક્ષતં વૈ સરોષેણ પંચવક્ત્રેણ ભોગિના કઃ ક્રીડતિ||

||Sloka meanings||

નાગનાસોરુ સીતા -
O lady whose thighs shine like elephant trunk, O Sita
સ્તનાંતરં કેન વિક્ષતં વૈ -
by whom is your breast wounded ?
સરોષેણ પંચવક્ત્રેણ ભોગિના -
with the angry five hooded snake?
કઃ ક્રીડતિ -
who is sporting?

||Sloka summary||

"Oh Lady whose thighs shine like elephant trunk ! by whom is your breast wounded ? Who is sporting with five hooded snakes?" ||38.26||

||Sloka 38.27||

વીક્ષમાણઃ તતઃ તં વૈ વાયસં સમુદૈક્ષત||38.27||
નખૈઃ સરુધિરૈઃ તીક્ષ્ણૈર્મામેવાભિમુખં સ્થિતમ્|

સ|| તતઃ વીક્ષમાણઃ સરુધિરૈઃ તીક્ષણૈઃ નખૈઃ મામેવ અભિમુખં સ્થિતં તં વાયસં સમુદેક્ષત વૈ||

||Sloka meanings||

તતઃ વીક્ષમાણઃ -
then while glancing around
સરુધિરૈઃ તીક્ષણૈઃ નખૈઃ -
with blood-stained nails
મામેવ અભિમુખં સ્થિતં -
standing facing me only ન
તં વાયસં સમુદેક્ષત વૈ -
he saw that crow

||Sloka summary||

"Then looking around he saw the crow standing with blood-stained nails, facing me only."||38.27||

||Sloka 38.28||

પુત્રઃ કિલ સ શક્રસ્ય વાયસઃ પતતાં વરઃ||38.28||
ધરાંતરગતઃ શીઘ્રં પવનસ્ય ગતૌ સમઃ|

સ|| પતતાં વરઃ સઃ વાયસઃ શક્રસ્ય પુત્રઃ કિલ ધરાંતરગતઃ શીઘ્રં ગતૌ પવનસ્ય સમઃ||

Tilaka Tika says- કો સા એવં વિધો વાયસ ઇતિ હનુમતઃ શઙ્કાં દૂરીકુર્વતિ આહ પુત્રેતિ | શક્ર પુત્રો જયન્તઃ સ તુ વાયસઃવાયસરૂપધારી ઇત્યર્થઃ| ધરાન્તર ગતૌ ભૂમિ બિલં પ્રાપ્તઃ| શીઘ્રગતૌ પવનસ્ય સમઃ|
Rama Tika says - ગતૌ પવનસ્ય સમઃ અત એવ શીઘ્રં ધરાન્તરં ગતૌ વાયસઃ શક્રસ્ય પુત્રઃ એતેન રામ પરાક્રમ પરીક્ષાર્થં શક્રપ્રેરણયૈવાય આગતઃ ઇતિ ધ્વનિતમ્||

||Sloka meanings||

પતતાં વરઃ સઃ વાયસઃ -
eminent among the birds
શક્રસ્ય પુત્રઃ કિલ -
said to be the son of Indra
ધરાંતરગતઃ -
came down to earth
શીઘ્રં ગતૌ પવનસ્ય સમઃ -
moving quickly, equal in speed to wind god

||Sloka summary||

"Eminent among birds that crow is said to be the son of Indra, came down to earth moving quickly, equal in speed to wind god ".||38.28||

Tilaka Tika says Indra's son Jayant came in the form of a crow. Rama Tika extends it further saying- at the behest of Indra , interested in testing the valor of Rama, Indra's son Jayant came in the form of a crow.

||Sloka 38.29||

તતઃ તસ્મિન્ મહાબાહુઃ કોપસંવર્તિતેક્ષણઃ||38.29||
વાયસે કૃતવાન્ ક્રૂરાં મતિં મતિમતાં વરઃ|

સ|| તતઃ મતિમતાં વરઃ મહાબાહુઃ કોપસંવર્તિતેક્ષણઃ તસ્મિન્ વાયસે ક્રૂરાં મતિં કૃતવાન્ ||

||Sloka meanings||

તતઃ મતિમતાં વરઃ -
the best among the wise
મહાબાહુઃ કોપસંવર્તિતેક્ષણઃ -
the one with powerful arms, with eyes rolling in anger
તસ્મિન્ ક્રૂરાં વાયસે - about the cruel crow
મતિં કૃતવાન્ - made up his mind

||Sloka summary||

"Then the best among the wise, with powerful arms, with eyes rolling in anger, made up his mind about the cruel crow". ||38.29||

||Sloka 38.30||

સ દર્ભં સંસ્તરાત્ ગૃહ્ય બ્રાહ્મેણાસ્ત્રેણ યોજયત્||38.30||
સ દીપ્ત ઇવ કાલાગ્નિર્જજ્વાલાભિમુખો દ્વિજમ્|

સ|| સઃ સંસ્તરાત્ દર્ભં ગૃહ્ય બ્રાહ્મેણ અસ્ત્રેણ યોજયત્ | સઃ દીપ્તઃ કાલાગ્નિરિવ દ્વિજં અભિમુખઃ જજ્વાલ||

||Sloka meanings||

સંસ્તરાત્ દર્ભં ગૃહ્ય -
taking out a blade of grass from the Dharbha mat
સઃ બ્રાહ્મેણ અસ્ત્રેણ યોજયત્ -
he invoked the weapon of Brahma
સઃ દીપ્તઃ કાલાગ્નિરિવ -
it blazed like the fire at the time of dissolution
દ્વિજં અભિમુખઃ જજ્વાલ -
glowed towards the bird

||Sloka summary||

"Then taking out a blade of grass from the Dharbha mat, he invoked the weapon of Brahma. It blazed like the fire at the time of dissolution, glowed towards the bird."||38.30||

||Sloka 38.31||

સ તં પ્રદીપ્તં ચિક્ષેપ દર્ભં તં વાયસં પ્રતિ||38.31||
તતઃ તં વાયસં દર્ભસ્સોંબરેનુજગામ હ|

સ|| સઃ પ્રદીપ્તં તં દર્ભં તં વાયસં પ્રતિ ચિક્ષેપ | તતઃ સઃ દર્ભઃ તં વાયસં અંબરે અનુજગામ હ||

||Sloka meanings||.

તં વાયસં પ્રતિ -
towards the crow
સઃ તં પ્રદીપ્તં દર્ભં ચિક્ષેપ-
he then threw the glowing Dharbha
તતઃ સઃ દર્ભઃ -
then that Dharbha
તં વાયસં અંબરે અનુજગામ હ -
followed the crow across the skies.

||Sloka summary||

"He then threw the glowing Dharbha towards the crow. Then that Dharbha followed the crow across the skies".||38.31||

||Sloka 38.32||

અનુશ્રુષ્ટઃ તદા કાકો જગામ વિવિધાં ગતિમ્||38.32||
લોકકામ ઇમં લોકં સર્વં વૈ વિચચાર હ|

સ|| તદા કાકઃ અનુશ્રુષ્ટઃ વિવિધં ગતિં જગામ | લોકકામઃ ઇમં સર્વં લોકં વિચચાર હ||

||Sloka meanings||

તદા કાકઃ અનુશ્રુષ્ટઃ -
then the crow being thus followed
વિવિધં ગતિં જગામ -
went to many places.
લોકકામઃ ઇમં સર્વં લોકં વિચચાર હ -
desiring safety he went around the whole universe

||Sloka summary||

"Then the crow being thus followed went to many places. Desiring safety he went around the whole universe."||38.32||

||Sloka 38.33||

સ પિત્રા ચ પરિત્યક્તઃ સુરૈશ્ચ સમહર્ષિભિઃ||38.33||
ત્રીન્ લોકાન્ સંપરિક્રમ્ય તમેવ શરણં ગતઃ|

સ|| સઃ ત્રીન્ લોકાન્ સંપરિક્રમ્ય પિત્રા ચ સમહર્ષિભી સુરૈશ્ચ પરિત્યક્તઃ તમેવ શરણં ગતઃ ||

||Sloka meanings||

ત્રીન્ લોકાન્ સંપરિક્રમ્ય -
having gone around the three worlds
પિત્રા ચ સમહર્ષિભી સુરૈશ્ચ પરિત્યક્તઃ -
rejected by his father, the sages and all the gods too
સઃ તમેવ શરણં ગતઃ -
he sought your protection only

||Sloka summary||
" Having gone around the three worlds, rejected by his father, the sages and all the gods too, he came back and sought your protection only." ||38.33||

||Sloka 38.34,35||

સ નિપતિતં ભૂમૌ શરણ્યઃ શરણાગતમ્||34||
વધાર્હમપિ કાકુત્સ્થઃ કૃપયા પર્યપાલયત્||35||

સ||શરણ્યઃ સ કાકુત્સ્થઃ શરણાગતં ભૂમૌ નિપતિતાં તં વધાર્હં અપિ કૃપયા પર્યપાલયત્||

||Sloka meanings||

શરણ્યઃ સ કાકુત્સ્થઃ -
that Kakutstha whose protection was sought
શરણાગતં ભૂમૌ નિપતિતાં -
the crow fallen on the ground seeking refuge
તં વધાર્હં અપિ કૃપયા પર્યપાલયત્ -
saved him through it deserves to be killed

||Sloka summary||

"That Kakutstha, the savior who saves those who seek refuge, saved the crow fallen on the ground seeking refuge even through it deserves to be killed". ||38.34,35||

||Sloka 38.36||

પરિદ્યૂનં વિષણ્ણં ચ સ ત માયાંતં અબ્રવીત્|
મોઘં કર્તું ન શક્યં તુ બ્રાહ્મમસ્ત્રં તદુચ્યતામ્||38.36||

સ|| સઃ પરિદ્યૂનં વિષણ્ણં આયાંતં તં અબ્રવીત્ | બ્રહ્મં અસ્ત્રં મોઘં કર્તું ન શક્યં તુ | તત્ ઉચ્યતામ્||

||Sloka meanings||

સઃ તં અબ્રવીત્ - he spoke to him
પરિદ્યૂનં વિષણ્ણં આયાંતં-
the one who reached him, who is pained and despondent
સઃ તં અબ્રવીત્ - he said to him
બ્રહ્મં અસ્ત્રં મોઘં કર્તું ન શક્યં તુ-
the weapon of Brahma cannot be in vain
તત્ ઉચ્યતામ્ -
that you tell me

||Sloka summary||

"Rama spoke to the one who reached him, who is pained and despondent. "The weapon of Brahma cannot be in vain. That you tell me". ||38.36||

||Sloka 38.37||

હિનસ્તુ દક્ષિણાક્ષિ ત્વચ્છર ઇત્યથ સોબ્રવીત્|
તતઃ તસ્યાક્ષિ કાકસ્ય હિનસ્તિ સ્મ સ દક્ષિણમ્||
દત્વા સ દક્ષિણં નેત્રં પ્રાણેભ્યઃ પરિરક્ષિતં||37||

સ||અથ સઃ અબ્રવીત્ ત્વત્ શરઃ દક્ષિનાક્ષિ હિનસ્તુ ઇતિ | તતઃ સઃ તસ્ય કાકસ્ય દક્ષિણં અક્ષિ હિનસ્તિ સ્મ| સઃ દક્ષિણમ્ દત્વા પ્રાણેભ્યઃ પરિરક્ષિતઃ ||

||Sloka meanings||

અથ સઃ અબ્રવીત્ -
then he said
ત્વત્ શરઃ દક્ષિનાક્ષિ હિનસ્તુ ઇતિ -
your arrow may blind the right eye
તતઃ સઃ તસ્ય કાકસ્ય-
then of that crow right eye is blinded
સઃ દક્ષિણં અક્ષિ હિનસ્તિ સ્મ -
he blinded the right eye
સઃ દક્ષિણમ્ દત્વા -
he gave his right eye
પ્રાણેભ્યઃ પરિરક્ષિતઃ -
saved his own life

||Sloka summary||

"Then he said "your arrow may blind the right eye". Then that crow's right eye is blinded. He gave his right eye and saved his own life." ||38.37||

||Sloka 38.38||

સ રામાયા નમસ્કૃત્વા રાજ્ઞે દશરથાય ચ|
વિસૃષ્ટેન વીરેણ પ્રતિપેદે સ્વમાલયમ્||38.38||

સ||સઃ રામાય નમસ્કૃત્વા રાજ્ઞે દશરથાય તેન વીરેણ વિશૃષ્ટઃ ચ સ્વં આલયમ્ પ્રતિપેદે|

||Sloka meanings||

સઃ રામાય નમસ્કૃત્વા -
he having paid obeisance to Rama
રાજ્ઞે દશરથાય ચ -
and the king Dasaratha too
તેન વીરેણ વિશૃષ્ટઃ -
permitted to leave by the warrior
સ્વં આલયમ્ પ્રતિપેદે -
went back to his abode

||Sloka summary||

"He having paid obeisance to Rama and the king Dasaratha, permitted to leave, then went back to his abode." ||38.38||

Rama Tika says- સ ઇતિ| તેન રામેણ વિસૃષ્ઠઃ ત્યક્તઃ સ વાયસઃ રામાય નમસ્કૃત્વા સ્વર્ગે દશરથાય દશરથમનુકૂલયિતું નમસ્કૃત્વા સ્વમાલયં પ્રતિપેદે| દશરથં નમસ્કૃત્વેતિ અનેન પલાયન સમયે દશરથોપદેશાદેવ રામશરણાગતં ઇતિ ધ્વનિતં |

By saying that the crow released by Rama , made obeisance to Dasaratha too and left, it is hinted that during the phase of running away from the Brahmastra released by Rama, though nobody came forward to help, Dasaratha also in Svarga advised the crow to seek protection of Rama himself. Protecting those who seek refuge is the family trait of Ikshwakus is also hinted at in this sequence.

Govindaraja in his Tika says- દશરથાય સ્વલોકસ્થતયા પૂર્વમેવ મિત્રાય ઇતિ| અંટે તનલોકમુલોને( સ્વર્ગમુલોને) વુન્નાડુ કનુક, પૂર્વપુ મિત્રત્વમુ વલન નમસ્કારમુ ચેપ્પાડુ અનિ|

||Sloka 38.39||

મત્કૃતે કાકમાત્રેતુ બ્રહ્માસ્ત્રં સમુદીરિતમ્|
કસ્માદ્યોમા હરેત્ ત્વત્તઃ ક્ષમસે તં મહીપતે||39||

સ|| મહીપતે મત્કૃતે કાકમાત્રે બ્રહ્માસ્ત્રં સમુદીરિતં ત્વત્તઃ માં યઃ અહરન્ તં કસ્માત્ ક્ષમસે||

Rama Tika says- મત્કૃતે મત્ પરિતોષાર્થં ; 'to please me' ;

||Sloka meanings||

મહીપતે મત્કૃતે -
O King for my sake
કાકમાત્રે બ્રહ્માસ્ત્રં સમુદીરિતં -
weapon of Brahma was released on the crow
માં યઃ અહરન્ -
the one who has abducted me
ત્વત્તઃ તં કસ્માત્ ક્ષમસે-
why are you excusing him?

||Sloka summary||

" Oh King ! For my sake, weapon of Brahma was released on the crow. Why are you excusing him who abducted me."? ||38.39||

This is the remembrance narrated by Sita. The message in this story is clear. Sita is effectively saying, 'Oh, Rama like the crow, I also deserve protection'. She conveys that as her message.

||Sloka 38.40||

સ કુરુષ્વ મહોત્સાહઃ કૃપાં મયિ નરર્ષભ|
ત્વયા નાથવતી નાથ હ્યનાથા ઇવ દૃશ્યતે||40||

સ||નરર્ષભ સ મહોત્સાહઃ મયિ કૃપાં કુરુષ્વ| નાથ ત્વયા નાથવતી અનાથા ઇવ દૃશ્યતે||

||Sloka meanings||

નરર્ષભ સ મહોત્સાહઃ -
O bull among men, with great love
ત્વયા મયિ કૃપાં કુરુષ્વ -
show compassion on me
નાથ નાથવતી - Oh Lord your dependent
અનાથા ઇવ દૃશ્યતે-
appears like an orphan

||Sloka summary||

"Oh Bull among men ! Let him with great love show compassion on me. Oh Lord your dependent appears like an orphan". ||38.40||

Rama Tika says- સઃ સદા મત્પરિતોષકત્વં મહોત્સાહિ અત્યુત્સાહવિશિષ્ઠાં મયિ કૃપાં કુરુષ્વ તત્ત્ર હેતુઃ ત્વય્યૈવ નાથવતી અનાથા દૃશ્યતે | To make me happy, with great love please show compassion; why ? because though having a husband to protect I am looking like an orphan;

||Sloka 38.41,42||

અનૃશંસ્યં પરો ધર્મઃ ત્વત્ત એવ મયા શ્રુતઃ|
જાનામિ ત્વાં મહાવીર્યં મહોત્સાહં મહાબલમ્||38.41||
અપારપાર મક્ષોભ્યં ગાંભીર્યાત્ સાગરોપમમ્|
ભર્તારં સસમુદ્રાયા ધરણ્યા વાસવોઽપમમ્||38.42||

સ||અનૃશંસ્યં પરઃ ધર્મઃ મયા ત્વત્તઃ એવ શ્રુતઃ | ત્વં મહાવીર્યં મહોત્સાહં મહાબલં અપારપારં અક્ષોભ્યં ગંભીર્યાત્ સાગરોપમં સમુદ્રાયાઃ ધરણ્યાઃ ભર્તારં વાસવોપમં જાનામિ ||

||Sloka meanings||

અનૃશંસ્યં પરઃ ધર્મઃ-
kindness is the supreme duty
મયા ત્વત્તઃ એવ શ્રુતઃ -
heard by me from you only
મહાવીર્યં મહોત્સાહં મહાબલં -
heroic, vigorous, powerful
અપારપારં અક્ષોભ્યં -
can reach impossible shores and never to be stirred
ગંભીર્યાત્ સાગરોપમં -
deep like an ocean
સમુદ્રાયાઃ ધરણ્યાઃ ભર્તારં -
lord of the earth and sea
વાસવોપમં ત્વં જાનામિ-
equal to Indra, I know you

||Sloka summary||

"Kindness, supreme , righteousness was heard by me from you only. You are heroic, vigorous, boundless, never to be stirred, deep like an ocean , lord of the earth and sea. I know you as equal to Vasava".||38.41,42||

Govindaraja says "અનૃશંસ્યં પરઃ ધર્મઃ" were Rama's words to Sita in Aranya Kanda .

||Sloka 38.43||

એવમસ્ત્રવિદાં શ્રેષ્ઠઃ સત્વવાન્ બલવાનપિ|
કિમર્થં અસ્ત્રં રક્ષસ્સુ ન યોજયતિ રાઘવઃ||38.43||

સ|| રાઘવ એવં અસ્ત્રવિદાં શ્રેષ્ઠઃ સત્યવાન્ બલવાન્ અપિ રક્ષસ્સુ અસ્ત્રં કિમર્થં ન યોજસિ||

||Sloka meanings||

રાઘવ એવં અસ્ત્રવિદાં શ્રેષ્ઠઃ -
Oh Raghava ! Being the best of users of weapons
સત્યવાન્ બલવાન્ અપિ -
truthful and powerful too
રક્ષસ્સુ અસ્ત્રં-
weapons against the Rakshasas.
કિમર્થં ન યોજસિ -
why are you not using?

||Sloka summary||

"Oh Raghava ! Being the best of users of weapons, truthful and powerful, why are you not using the weapons against the Rakshasas." ||38.43||

||Sloka 38.44||

ન નાગ નાપિ ગંધર્વા નાસુરા ન મરુદ્ગણાઃ||44||
રામસ્ય સમરે વેગં શક્તાઃ પ્રતિસમાધિતુમ્|

સ||સમરે રામસ્યવેગં પ્રતિસમાધિતું ન નાગાઃ ન ગંધર્વા ન સુરાઃ ન મરુદ્ગણાઃ અપિ શક્તાઃ ||

||Sloka meanings||

સમરે રામસ્યવેગં પ્રતિસમાધિતું -
matching the speed of Rama to hit back in a battle
ન નાગાઃ ન ગંધર્વા ન સુરાઃ -
neither Nagas, Gandharvas, Suras
ન મરુદ્ગણાઃ અપિ શક્તાઃ -
nor Maruts are capable of

||Sloka summary||

"Neither Nagas, Gandharvas, Suras, Maruts are capable of matching the speed of Rama to hit back in a battle."||38.44||

||Sloka 38.45||

તસ્ય વીર્યવતઃ કશ્ચિત્ યદ્યસ્તિ મયિ સંભ્રમઃ||38.45||
કિમર્થં ન શરૈઃ તીક્ષ્ણૈઃ ક્ષયં નયતિ રાક્ષસાન્|

સ||વીર્યવતઃ તસ્ય મયિ કશ્ચિત્ સંભ્રમઃ અસ્તિ યદિ તતઃ તીક્ષ્ણૈઃ બાણૈઃ રાક્ષસાન્ કિમર્થં ક્ષયં ન નયતિ||

Rama Tika says- સંભ્રમઃ આદરઃ

||Sloka meanings||

વીર્યવતઃ - hero of great discipline
તસ્ય મયિ કશ્ચિત્ સંભ્રમઃ અસ્તિ યદિ-
if he has even a little concern for me
તતઃ તીક્ષ્ણૈઃ બાણૈઃ - then with sharp arrows
રાક્ષસાન્ કિમર્થં ક્ષયં ન નયતિ-
why not destroy the Rakshasas

||Sloka summary||

"If the hero of great discipline has even a little concern for me then with sharp arrows why not destroy the Rakshasas". ||38.45||

||Sloka 38.46||

ભ્રાતુરાદેશમાદાય લક્ષ્મણોવા પરંતપઃ||38.46||
કસ્ય હેતોર્નમાં વીરં પરિત્રાતિ મહાબલઃ|

સ|| પરંતપઃ મહાબલઃ વીરઃ લક્ષ્મણો વા ભ્રાતુઃ આદેશં આદાયા કસ્યહેતોઃ મામ્ ન પરિત્રાતિ ||

||Sloka meanings||

પરંતપઃ મહાબલઃ વીરઃ લક્ષ્મણો વા-
scorcher of enemies, powerful warrior Lakshmana
ભ્રાતુઃ આદેશં આદાયા -
taking order from his brother.
કસ્યહેતોઃ મામ્ ન પરિત્રાતિ -
for what reason he is not coming to my rescue

||Sloka summary||

"The scorcher of enemies, powerful warrior Lakshmana, for what reason he is not coming to my rescue taking order from his brother. "||38.46||

||Sloka 38.47||

યદિ તૌ પુરુષવ્યાઘ્રૌ વાય્વગ્નિસમ તેજસૌ||38.47||
સુરાણામપિ દુર્દર્ષૌ કિમર્થં મામુપેક્ષતઃ|

સ|| વાય્વગ્નિસમતેજસૌ પુરુષવ્યાઘ્રૌ તૌ સુરાણાં દુર્ધર્ષૌ યદિ અપિ માં કિમર્થં ઉપેક્ષતઃ||

||Sloka meanings||

વાય્વગ્નિસમતેજસૌ -
equal to fire and wind in power
પુરુષવ્યાઘ્રૌ તૌ સુરાણાં અપિ દુર્ધર્ષૌ યદિ -
two tigers among men, unassailable even for gods,
અપિ માં કિમર્થં ઉપેક્ષતઃ- why are they disregarding me.

||Sloka summary||

"The two tigers among men, resembling fire and wind , unassailable even for gods, why are they disregarding me."||38.47||

||Sloka 38.48||

મમૈવ દુષ્કૃતં કિંચિન્મહદસ્તિ ન સંશયઃ||48||
સમર્થા વ પિ તૌ યન્માં નાવેક્ષેતે પરંતપૌ|

સ||મમૈવ મહત્ કિંચિત્ દુષ્કૃતં અસ્તિ |સંશયઃ ન | યત્ સમર્થાવપિ પરંતપૌ તૌ મામ્ ન આવેક્ષેતે||

||Sloka meanings||

મમૈવ મહત્ કિંચિત્ દુષ્કૃતં અસ્તિ -
some great sin has been committed by me
સંશયઃ ન - no doubt.
યત્ સમર્થાવપિ પરંતપૌ તૌ મામ્ ન આવેક્ષેતે -
although capable scorcher of enemies, they are not delivering me

||Sloka summary||

"Some great sin has been committed by me. There is no doubt. Although capable scorcher of enemies, they are not delivering me ( from my troubles)" ||38.48||

Govindaraja says in his Tika as follows :-ગોવિન્દરાજુલવારુ તમ ટીકાલો ઇલા વ્યાખ્યાનિસ્તારુ- પરાક્રમમુલો સાટિ એવ્વરૂ લેરુ અનિ અયિના તન સ્થિતિનિ ગુરિંચિ નિર્લક્ષ્યમુ એંદુકુ ચેસ્તુન્નારુ અનિ ચેપ્પિ ઇક્કડ દાનિકિ કારણમુ તનુ એપ્પુડો ચેસિન દુષ્કર્મયે અનિ ઇક્કડ ચેપુતોંદિ સીત અંટારુ.

Sita called herself "અલ્પ પુણ્યા" etc. and said, 'કીદૃશં પાપં પુરા જન્માંતરે કૃતં' 'What kind of sin I might have committed in my earlier life'.
She blamed herself earlier also and now says the same to Hanuma too. In the blame she attributes for herself, we have another echo.

The devotees who believe that the Supreme one is the only one,
do not resort to blaming him for their misfortune. They will acknowledge the difficulties are a result of their actions. They believe that they must go through the consequences to reach their destination. Sita too, in blaming herself, is showing us the same path.

Thinking of the sins she may have committed , Sita says 'કિંચિ મહત્ અસ્તિ' -meaning that she must have committed a big sin.

Elaborating on that Appalacharyulu garu says the following.
Impropriety against Bhagavan is a sin. Impropriety against follower of Bhagavan is a bigger sin. When Rama was to leave for the forests to uphold his father's words, Sita wants to follow Rama to the forests. She gives many reasons why she should be allowed. While pleading her case Sita says in her anger, 'If my father Janaka come to know that you have not taken your wife to forests, he may think that a woman came in disguise and married his daughter!' This taunt, though in anger, is an impropriety.
An impropriety against Bhagavan. It is quite simply a Sin.

Again, while they were in the forests, Rama goes after golden deer and kills the same. Maricha in his dying moments says, 'Oh Sita! Oh Lakshmana', in Rama's voice. Then Sita forces Lakshmana to go for rescue of Rama, using very harsh language. That is an impropriety against the follower of Bhagavan. That is a greater impropriety. Sita realizes that she is reaping the results of corresponding improprieties .

||Sloka 38.49||

વૈદેહ્યા વચનં શ્રુત્વા કરુણં સાશ્રુભાષિતમ્||38.49||
અથાબ્રવીન્મહાતેજા હનુમાન્મારુતાત્મજઃ|

સ|| અથ મહાતેજા મારુતાત્મજઃ હનુમાન્ વૈદેહ્યાઃ સાશ્રુભાષિતં કરુણં વચનં શ્રુત્વા અબ્રવીત્ ||

||Sloka meanings||

વૈદેહ્યાઃ સાશ્રુભાષિતં કરુણં વચનં શ્રુત્વા-
hearing those piteous words spoken by Sita with tears
અથ મહાતેજા મારુતાત્મજઃ હનુમાન્ -
powerful son of wind god, Hanuman
અબ્રવીત્ - spoke

||Sloka summary||

"Then the powerful son of wind god, Hanuman hearing those piteous words spoken by Sita with tears, spoke in reply."||38.49||

||Sloka 38.50||

ત્વચ્છોકવિમુખો રામો દેવિ સત્યેન તે શપે||38.50||
રામે દુઃખાભિપન્ને ચ લક્ષ્મણઃ પરિતપ્યતે|

સ|| દેવિ રામઃ ત્વત્ શોકવિમુખઃ | સત્યેન તે શપે |રામે દુઃખાભિપન્ને લક્ષ્મણઃ પરિતપ્યતે ||

Tilaka Tika says - ત્વત્ વિયોગજ શોકેન (રામઃ) સર્વકાર્યવિમુખઃ |

||Sloka meanings||

દેવિ રામઃ ત્વત્ શોકવિમુખઃ -
O Devi, Rama in deep sorrow because of you, is averse to doing anything.
સત્યેન તે શપે -
I vouch for the truth.
રામે દુઃખાભિપન્ને લક્ષ્મણઃ પરિતપ્યતે -
Rama being immersed in sorrow, Lakshmana too is in sorrow

||Sloka summary||

"Oh Devi ! In deep sorrow because of you Rama is averse to doing anything. I vouch for the truth. Rama being immersed in sorrow, Lakshmana wails." ||38.50||

||Sloka 38.51||

કથંચિત્ ભવતી દૃષ્ટા ન કાલઃ પરિશોચિતુમ્||51||
ઇમં મુહૂર્તં દુઃખાનાં દ્રક્ષ્યસ્યંતમનિંદિતે|

સ|| કથંચિત્ ભવતી દૃષ્ટા| પરિદેવિતું કાલઃ ન| અનિંદિતે ઇમં મુહૂર્તં દુઃખાનાં અંતં દ્રક્ષ્યસિ||

||Sloka meanings||

કથંચિત્ ભવતી દૃષ્ટા -
now that somehow you having been found
પરિદેવિતું કાલઃ ન -
not the time for sorrowing.
અનિંદિતે ઇમં મુહૂર્તં -
O blameless lady, this moment
દુઃખાનાં અંતં દ્રક્ષ્યસિ -
will see the end of your sorrows

||Sloka summary||

"Now that somehow you having been found, this is not the time for sorrowing. Oh Blameless lady ! This moment you will see the end of your sorrows" ||38.51||

||Sloka 38.52||

તાવુભૌ પુરુષવ્યાઘ્રૌ રાજપુત્રૌ મહાબલૌ||52||
ત્વદ્દર્શન કૃતોત્સાહૌ લંકાં ભસ્મીકરિષ્યતઃ|

સ|| પુરુષવ્યાઘ્રૌ મહાબલૌ ત્વત્ દર્શન કૃતોત્સાહૌ ઉભૌ તૌ રાજપુત્રૌ લંકાં ભસ્મીકરિષ્યતઃ||

||Sloka meanings||

ત્વત્ દર્શન કૃતોત્સાહૌ -
anxious for seeing you
પુરુષવ્યાઘ્રૌ મહાબલૌ -
two tigers among men, powerful
ઉભૌ તૌ રાજપુત્રૌ -
both the princes
લંકાં ભસ્મીકરિષ્યતઃ -
will reduce the Lanka to ashes

||Sloka summary||

"The two tigers among men, powerful are anxious for seeing you. The two princes will reduce the Lanka to ashes."||38.52||

||Sloka 38.53||

હત્વા ચ સમરે ક્રૂરં રાવણં સ બાંધવમ્||53||
રાઘવસ્ત્વાં વિશાલાક્ષિ નેષ્યતિ સ્વાં પુરીં પ્રતિ|

સ|| વિશાલાક્ષી રાઘવઃ સહબાંધવં કૄરં રાવણં હત્વા સ્વાં પુરીં પ્રતિ ત્વાં નેષ્યતિ ||

||Sloka meanings||

વિશાલાક્ષી - O wide eyed lady
સહબાંધવં કૄરં રાવણં હત્વા -
after killing evil Ravana along with his relatives,
સ્વાં પુરીં પ્રતિ - to his city
રાઘવઃ ત્વાં નેષ્યતિ -Raghava will take you

||Sloka summary||

"Oh Wide eyed lady ! Raghava after killing evil Ravana along with his relatives, will take you to his city". ||38.53||

||Sloka 38.54||

બ્રૂહિ યદ્રાઘવો વાચ્યો લક્ષ્મણશ્ચ મહાબલઃ||54||
સુગ્રીવો વાપિ તેજસ્વી હરયોsપિ સમાગતઃ|

સ|| રાઘવઃ યત્ વાચ્યઃ મહાબલઃ લક્ષ્મણશ્ચ તેજસ્વી સુગ્રીવો અપિ સમાગતાઃ હરયો અપિ બ્રૂહિ||

||Sloka meanings||

રાઘવઃ યત્ વાચ્યઃ બ્રૂહિ -
tell me those words for mighty Raghava
મહાબલઃ લક્ષ્મણશ્ચ - powerful Lakshmana
તેજસ્વી સુગ્રીવો અપિ સમાગતાઃ હરયો અપિ -
brilliant Sugriva and all other Vanaras gathered there

||Sloka summary||

"Tell me those words for mighty Raghava, the powerful Lakshmana, the brilliant Sugriva and all other Vanaras gathered there". ||38.54||

||Sloka 38.55||

ઇત્યુક્તવતિ તસ્મિંશ્ચ સીતા સુરસુતોપમા||55||
ઉવાચ શોક સંતપ્તા હનૂમંતં પ્લવંગમમ્|

સ|| તસ્મિન્ ઇત્યુક્તવતિ સુરસુતોપમા સીતા શોક સંતપ્તા પ્લવંગમં હનુમંતં ઉવાચ||

||Sloka meanings||

તસ્મિન્ ઇત્યુક્તવતિ સીતા સુરસુતોપમા -
thus spoken to, Sita who is like a divine lady
શોક સંતપ્તા - immersed in sorrow
પ્લવંગમં હનુમંતં ઉવાચ -
spoke to Hanuman the best among fliers

||Sloka summary||

"Thus asked, Sita who is like a divine lady, immersed in sorrow , spoke to Hanuman the best among fliers."||38.55||

||Sloka 38.56||

કૌસલ્યા લોકભર્તારં સુષુવે યં મનસ્વિની||38.56||
તં મમાર્થે સુખમ્ પૃછ્ચ શિરસા ચાભિવાદય|

સ|| લોકભર્તારં યં મનસ્વિની કૌસલ્યા સુષુવે તં મદર્થં સુખં પૃચ્છ શિરસા અભિવાદય ચ સુખમ્ પૃછ્ચ ||

||Sloka meanings||

લોકભર્તારં -
lord of the world
યં મનસ્વિની કૌસલ્યા સુષુવે -
whom sensitive woman Kausalya bore
તં મદર્થં શિરસા અભિવાદય ચ-
for my sake bowing the head,
સુખમ્ પૃછ્ચ-
ask the well-being of him

||Sloka summary||

"For my sake bowing the head, ask the well-being of him, who is the lord of the worlds whom Kausalya bore."||38.56||

In response to Hanuma's request for message to Rama , Sita says "For my sake bowing the head, ask the well-being of him,
who is the lord of the worlds whom Kausalya bore"?

Here while giving her message, she addresses Rama as, 'લોકભર્તારમ્', a protector of the world. What is heard in that is a loud request. 'Oh, protector of the world I too deserve your protection'. Sita's salutations envelop that request for protection.

Believing in the Supreme one bows to the God thinking, 'I am not for myself; I am yours', Then it is God who takes you to the other shore. Here Sita is showing that path

Sita continues

||Sloka 38.57,58||

સ્રજશ્ચ સર્વરત્નાનિ પ્રિયાયાશ્ચ વરાંગના||57||
ઇશ્વર્યં ચ વિશાલાયાં પૃથિવ્યાં અપિ દુર્લભમ્|

પિતરં માતરં ચૈવ સમ્માન્યાભિપ્રસાદ્યચ||58||
અનુપ્રવ્રજિતો રામં સુમિત્રા યેન સુપ્રજાઃ|

સ||સ્રજશ્ચ સર્વરત્નાનિ પ્રિયાઃ યાઃ વરાંગન્યાઃ વિશાલાયાં પૃથિવ્યાં દુર્લભં ઇશ્વર્યે ચાપિ અભિ પ્રસાદ્ય ચ પિતરં માતરં ચાપિ સમ્માન્ય યેન સુમિત્રા સુપ્રજાઃ રામં અનુપ્રવ્રાજિતઃ||

Rama Tika says- 'યેન સુમિત્ર સુપ્રજ શોભનપુત્રવતી' means because of whom Sumitra got the epithet of great mother, referring to Lakshmana.

While enquiring about the well-being of Lakshmana , Sita uses very positive references , starting with , "સ્રજશ્ચ સર્વ રત્નાનિ " , having given up riches etc . the three commentators of Tika Traya , all indicate these words of Sita are the words keeping in mind the previous events, stories etc Sita used very harsh language to reluctant Lakshmana to drive him to behind Rama and help him. Post abduction Sita realizes that she was unfair to Lakshmana. Here now while referring Lakshmana, Sita uses full range of positive messages.

||Sloka meanings||

યેન સ્રજશ્ચ સર્વરત્નાનિ -
by whom all the riches have been given up
While enquiring about Lakshmana's well being પ્રિયાઃ યાઃ વરાંગન્યાઃ -
dear one and best of women
વિશાલાયાં પૃથિવ્યાં -
the vast kingdom
દુર્લભં ઇશ્વર્યે ચાપિ સ્રજશ્ચ -
difficult to obtain prosperity also
સુમિત્રા સુપ્રજાઃ ચ -
whom made Sumitra known as great mother
(સઃ) પિતરં માતરં ચાપિ સમ્માન્ય અભિપ્રસાદ્ય-
having respected his father and mother and pleased them
રામં અનુપ્રવ્રાજિતઃ-
followed Rama

||Sloka summary||

"Lakshmana, the son of Sumitra who gave up all riches garlands, his dear wife , the best of women , the vast kingdom which is most difficult to obtain and also prosperity , who having respected his father and mother, was pleased to adopt the ascetic life and accompanied Rama." ||38.57,58||

||Sloka 38.59||

અનુકૂલ્યેન ધર્માત્મા ત્યક્ત્વા સુખમનુત્તમમ્||59||
અનુગચ્છતિ કાકુત્સ્થં ભ્રાતરં પાલયન્ વને|

સ||ધર્માત્મા અનુત્તમં સુખં ત્યક્ત્વા ભ્રાતરં કાકુત્સ્થં વને આનુકૂલ્યેન પાલયન્ અનુગચ્છતિ||

||Sloka meanings||

ધર્માત્મા અનુત્તમં સુખં ત્યક્ત્વા-
great, righteous having given up his pleasures
ભ્રાતરં કાકુત્સ્થં વને અનુગચ્છતિ-
followed his brother into the forest
આનુકૂલ્યેન પાલયન્ -
in order to be able to serve him.

||Sloka summary||

"Great, righteous Lakshmana who had given up his pleasures and followed his brother into the forest in order to be able to serve him." ||38.59||

Here Lakshmana's love and regard for his elder brother is reiterated.

||Sloka 38.60||

સિંહસ્કંધો મહાબાહુઃ મનસ્વી પ્રિયદર્શનઃ||38.60||
પિતૃવત્ વર્તતે રામે માતૃન્માં સમાચરન્|

સ||સિંહસ્કંધઃ મહાબાહુઃ મનસ્વિ પ્રિયદર્શનઃ મામ્ માત્રુવત્ સમાચરન્ રામે પિત્રુવત્ વર્તતે||

||Sloka meanings||

સિંહસ્કંધઃ મહાબાહુઃ -
'Lion shouldered, with powerful arms
મનસ્વિ પ્રિયદર્શનઃ -
high souled, handsome
મામ્ માત્રુવત્ સમાચરન્ -
treats me like his mother.
રામે પિત્રુવત્ વર્તતે -
treats Rama as his father

||Sloka summary||

"Lakshmana who is lion shouldered, with powerful arms, high souled, handsome , who treats Rama as his father and treats me like his mother." ||38.60||

ઇવન્ની લક્ષ્મણુનિ ગુણમુલ વર્ણન.

||Sloka 38.61,62||

હ્રિયમાણાં તદા વીરો ન તુ માં વેદ લક્ષ્મણઃ||38.61||
વૃદ્ધોપસેવી લક્ષ્મીવાન્ શક્તોન બહુભાષિતા|
રાજપુત્ત્રઃ પ્રિયશ્રેષ્ઠઃ સદૃશઃ શ્વસુરસ્યમે||38.62||

સ||વીરઃ લક્ષ્મણઃ તદા મામ્ હ્રિયમાણં ન વેદ વૃદ્ધોપસેવી લક્ષ્મીવાન્ શક્તઃ ન બહુભાષિતા મે શ્વશુરસ્ય સદૃશઃ પ્રિયઃ શ્રેષ્ઠઃ રાજપુત્રઃ||

||Sloka meanings||

તદા વીરઃ લક્ષ્મણઃ - then heroic Lakshmana
મામ્ હ્રિયમાણં ન વેદ -
did not know when I was being carried away
વૃદ્ધોપસેવી લક્ષ્મીવાન્ શક્તઃ -
serves elders, prosperous, energetic
ન બહુભાષિતા -
reserved in his speech
પ્રિયઃ શ્રેષ્ઠઃ રાજપુત્રઃ -
dear one, prince and best
મે શ્વશુરસ્ય સદૃશઃ -
equal to me like my father-in-law

||Sloka summary||

"Heroic Lakshmana who did not know when I was being carried away, who serves elders, prosperous, energetic reserved in his speech, like my father-in-law, is dear to Rama"||38.61,62||

||Sloka 38.63,64||

મમ પ્રિયતરો નિત્યં ભ્રાતા રામસ્ય લક્ષ્મણઃ|
નિયુક્તો ધુરિ યસ્યાં તુ તામુદ્વહતિ વીર્યવાન્||38.63||
યં દૃષ્ટ્વા રાઘવો નૈવ વૃત્તં આર્યમનુસ્મરેત્|
સ મમાર્થાય કુશલં વક્તવ્યો વચનાન્મમ||38.64||

સ|| || રામસ્ય ભ્રાતા લક્ષ્મણઃ નિત્યં મમ પ્રિયતરઃ વીર્યવાન્ યસ્યાં ધુરિ નિયુક્તઃ તાં ઉદ્વહતિ||યં દૃષ્ટ્વા રાઘવઃ વૃત્તં આર્યં ન અનુસ્મરેત્ સઃ મમ આર્થાય મમ વચનાત્ કુશલં વક્તવ્યઃ||

||Sloka meanings||

રામસ્ય ભ્રાતા લક્ષ્મણઃ -
Lakshmana, Rama's brother
નિત્યં મમ પ્રિયતરઃ -
always dear to me,
વીર્યવાન્ યસ્યાં ધુરિ નિયુક્તઃ તાં ઉદ્વહતિ -
discharge whatever task assigned to him,
યં દૃષ્ટ્વા રાઘવઃ -
seeing whom Raghava
વૃત્તં આર્યં ન અનુસ્મરેત્ -
does not miss the noble one
સઃ મમ આર્થાય -
him, for may sake
મમ વચનાત્ કુશલં વક્તવ્યઃ -
in my words ask his well being

||Sloka summary||

"Rama's brother who is always dear to me, the heroic Lakshmana who will discharge whatever task assigned to him, seeing whom for support, Rama does not miss the noble one , for my sake with my words enquire about his welfare."||38.63,64||

||Sloka 38.65||

મૃદુર્નિત્યં શુચિર્દક્ષઃ પ્રિયો રામસ્ય લક્ષ્મણઃ|
યથા હિ વાનરશ્રેષ્ઠ દુઃખક્ષયકરો ભવેત્||38.65||
ત્વમસ્મિન્ કાર્યનિર્યોગે પ્રમાણં હરિસત્તમ||

સ|| વાનરશ્રેષ્ઠ હરિસત્તમઃ મૃદુઃ નિત્યં શુચિઃ દક્ષઃ રામસ્ય પ્રિયઃ લક્ષ્મણઃ યથા દુઃખક્ષયકરો ભવેત્ | અસ્મિન્ કાર્યનિયોગે ત્વં પ્રમાણં||

||Sloka meanings||

વાનરશ્રેષ્ઠ - O best of Vanaras
રામસ્ય પ્રિયઃ લક્ષ્મણઃ - Lakshmana dear to Rama
મૃદુઃ નિત્યં શુચિઃ દક્ષઃ- soft, pure, competent
હરિસત્તમઃ o best of Vanaras
યથા દુઃખક્ષયકરો ભવેત્ - the way the sorrow can be mitigated
અસ્મિન્ કાર્યનિયોગે - in accomplishing this task
ત્વં પ્રમાણં- you are authority

||Sloka summary||

"Oh best of Vanaras act in such a manner that Lakshmana who is soft, pure, competent and dear to Rama, can mitigate my suffering. You are a competent in accomplishing this task".||38.65||

Govindaraja says in his - રામઃ યથા દુઃખક્ષયકરો ભવેત્ તથા વક્તવ્યઃ| Tell to Rama in a way that he acts to reduce the sorrow. ; અસ્મિન્ કાર્ય નિર્યોગે ત્વં પ્રમાણમ્ - In achieving the task you are the right person,

Rama Tika combines these lines with query about Lakshmana's well-being and state as follows - 'સ લક્ષ્મણઃ મમાર્થાય યથા દુઃખ ક્ષયકરો ભવેત્ તથા વક્તવ્યઃ'; speak in a way that Lakshmana will act to reduce Sita's sorrow. Sita also adds that Hanumans is the right person to accomplish all of that

||Sloka 38.66||

રાઘવઃ ત્વત્સમારંભાન્મયિ યત્નપરો ભવેત્||38.66||
ઇદં બ્રૂયાશ્ચ મે નાથં શૂરં રામં પુનઃ પુનઃ|

સ|| રાઘવઃ ત્વત્ સમારંભાત્ મયિ યત્નપરઃ ભવેત્ ! મે નાથં શૂરં રામં પુનઃ પુનઃ ઇદં બ્રૂયાઃ||

Rama Tika says - 'ત્વત્સમારંભાત્ ત્વદુત્સાહનાત્' -

||Sloka meanings||

ત્વત્ સમારંભાત્ -
by your efforts alone
રાઘવઃ મયિ યત્નપરઃ ભવેત્ -
Raghava will try for my release
મે નાથં શૂરં રામં -
to my husband powerful Rama
પુનઃ પુનઃ ઇદં બ્રૂયાઃ -
tell these words again and again

||Sloka summary||

"By your efforts alone Raghava will try for my release. You tell these words to my husband powerful Rama again and again." ||38.66||

||Sloka 38.67||

જીવિતં ધારયિષ્યામિ માસં દશરથાત્મજ||38.67||
ઊર્ધ્વં માસાન્ન જીવેયં સત્યે નાહં બ્રવીમિ તે|

સ|| દશરથાત્મજ માસં જીવિતં ધારયિષ્યામિ | માસાત્ ઊર્ધ્વં ન જીવેયં| અહં સત્યેન તે બ્રવીમિ||

||Sloka meanings||

દશરથાત્મજ - son of Dasaratha
માસં જીવિતં ધારયિષ્યામિ -
will live for one more month
માસાત્ ઊર્ધ્વં ન જીવેયં -
beyond this month I will not live
અહં સત્યેન તે બ્રવીમિ-
I am telling you the truth

||Sloka summary||

"Oh Son of Dasaratha I will live for one more month. Beyond this month I will not live. I am telling you the truth." ||38.67||

||Sloka 38.68||

રાવણે નોપરુદ્ધાં માં નિકૃત્યા પાપકર્મણા||38.68||
ત્રાતુમર્હસિ વીર ત્વં પાતાળાદિવ કૌશિકીમ્|

સ|| વીર પાપકર્મણા રાવણેન નિકૃત્ય ઉપરુદ્ધાં માં ત્વં પાતાળાત્ કૌશિકીં ઇવ ત્રાતુમ્ અર્હસિ||

||Sloka meanings||

પાપકર્મણા રાવણેન -
by the evil Ravana
ત્વં ત્રાતુમ્ અર્હસિ -
you can rescue me
નિકૃત્ય ઉપરુદ્ધાં માં -
who was insulted and imprisoned
પાતાળાત્ કૌશિકીં ઇવ -
like riches of Indra from the nether world

||Sloka summary||

"Oh Hero ! From the insulting imprisonment by Ravana you can rescue me like Kausika was rescued from the underworld".||38.68||

Govindaraja says in his Tika that this story is referenced in Brahma Purana - એવં બ્રહ્મપુરાણે શ્રૂયતે| .. તતઃ સા શ્રીઃ પાતાલં પ્રવિવેશ| તત્ર પ્રવેષ્ટું અશક્નુવન્તો દેવાઃ ..પુરુષોત્તં પ્રાર્થયામાસુઃ| સ તત્ર પ્રવિશ્ય પાતાલાત્ તાં શ્રીં શક્રાય પ્રદાદિતિ| Like Vishnu rescuing Indra's Sri from nether world, Rama should rescue Sita is the prayer from Sita ||

Tilaka Tika says - more briefly - કૌશિકી દેવેન્દ્ર શ્રીઃ| પુરા કિલ વૃત્રવધાભિ ભૂતસ્ય ઇન્દ્રશ્ય લક્ષ્મીં પાતાલં પ્રવિષ્ટાં દેવપ્રાર્થિતો નારાયણ ઉદ્હૃત્ય પુનઃ ઇન્દ્રાય પ્રાયચ્છત્ ઇતિ પુરાણ ગાથા|

||Sloka 38.69||

તતો વસ્ત્રગતં મુક્ત્વા દિવ્યં ચૂડામણિં શુભમ્||38.69||
પ્રદેયો રાઘવાયેતિ સીતા હનુમતે દદૌ|

સ|| તતઃ સીતા વસ્ત્રગતં શુભં દિવ્યં ચૂડામણિં મુક્ત્વા રાઘવાય પ્રદેયઃ ઇતિ હનુમતે દદૌ||

||Sloka meanings||

તતઃ સીતા વસ્ત્રગતં -
the Sita from her clothes
શુભં દિવ્યં ચૂડામણિં મુક્ત્વા-
taking out divine Chudamani
રાઘવાય પ્રદેયઃ ઇતિ હનુમતે દદૌ -
gave it to Hanuman to be given to Rama

||Sloka summary||

"Then Sita took out the divine Chudamani tied up in her clothes and gave it to Hanuman to be given to Rama." ||38.69||

||Sloka 38.70||

પ્રતિગૃહ્ય તતો વીરો મણિરત્નમનુત્તમમ્||38.70||
અંગુળ્યા યોજયામાસ ન હ્યસ્ય પ્રાભવદ્ભુજઃ|

સ|| તત્ઃ વીરઃ અનુત્તમં મણિરત્નં પ્રતિગુહ્ય અંગુલ્યા યોજયામાસ અસ્ય ભુજઃ ન પ્રાભવત્ હિ||

||Sloka meanings||

તત્ઃ વીરઃ -
then the hero Hanuman
અનુત્તમં મણિરત્નં પ્રતિગુહ્ય -
taking the excellent jewel
અંગુલ્યા યોજયામાસ -
placed it on his finger
અસ્ય ભુજઃ ન પ્રાભવત્ હિ-
as it was not fitting his arm

||Sloka summary||

"Then the hero Hanuman taking the excellent jewel placed it on his finger as it was not fitting his arm" ||38.70||

||Sloka 38.71||

મણિરત્નં કપિવરઃ પ્રતિગૃહ્યઽભિવાદ્ય ચ||38.71||
સીતાં પ્રદક્ષિણં કૃત્વા પ્રણતઃ પાર્શ્વતઃ સ્થિતઃ|

સ|| કપિપ્રવીરઃ મણિરત્નં પ્રતિગુહ્ય સીતાં અભિવાદ્ય ચ પ્રદક્ષિણં કૃત્વા પ્રણતઃ પાર્શ્વતઃ સ્થિતઃ||

||Sloka meanings||

કપિપ્રવીરઃ મણિરત્નં પ્રતિગુહ્ય -
the best of Vanaras, taking the jewel
સીતાં અભિવાદ્ય ચ -
bowing to Sita,
પ્રદક્ષિણં કૃત્વા-
circumambulating her
પ્રણતઃ પાર્શ્વતઃ સ્થિતઃ -
stood next to her respectfully

||Sloka summary||

"Then the best of Vanaras, taking the jewel bowing to Sita, circumambulating her, stood next to her respectfully". ||38.71||

||Sloka 38.72,73||

હર્ષેણ મહતા યુક્તઃ સીતા દર્શનજેન સઃ||38.72||
હૃદયેન ગતો રામં શરીરેણ તુ વિષ્ઠિતઃ||38.73||

સ|| સઃ સીતાદર્શનજેન મહતા હર્ષેણ યુક્તઃ હૃદયેન રામં ગતઃ શરીરેણ તુ વિષ્ઠિતઃ||

||Sloka meanings||
સીતાદર્શનજેન -
by having seen Sita
મહતા હર્ષેણ યુક્તઃ -
imbued with great joy
સઃ હૃદયેન રામં ગતઃ -
he reached Rama in his heart
શરીરેણ તુ વિષ્ઠિતઃ -
though he was there with his body

||Sloka summary||

"He, delighted by having seen Sita, stood there physically, but reached Rama in his heart."||38.72,73||

||Sloka 38.74||

મણિવરમુપગૃહ્ય મહાર્હં
જનકનૃપાત્મજયા ધૃતં પ્રભાવાત્|
ગિરિરિવ પવનાવધૂતમુક્તઃ
સુખિતમનાઃ પ્રતિસંક્રમં પ્રપેદે||38.74||

સ|| મહાર્હં જનકનૃપાત્મજયા ધૃતં તં મણિવરં ઉપગૃહ્ય પ્રભાવાત્ પવનાવધૂતમુક્તઃ ગિરિરિવ સુખિતમનાઃ પ્રતિસંક્રમં પ્રપેદે||

||Sloka meanings||

જનકનૃપાત્મજયા -
from the daughter of Janaka
ધૃતં તં મહાર્હં મણિવરં ઉપગૃહ્ય -
having received the most precious jewel that was worn ,
પ્રભાવાત્ - because of its power
પવનાવધૂતમુક્તઃ ગિરિરિવ-
like a mountain shaken and released from the impact of wind
સુખિતમનાઃ -
very much pleased
પ્રતિસંક્રમં પ્રપેદે -
prepared to return

||Sloka summary||

"Having received the most precious jewel from the daughter of Janaka, like a mountain shaken and released from the impact of wind, very much pleased Hanuman prepared to return."||38.74||

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે આદિકાવ્યે વાલ્મીકીયે
ચતુર્વિંશત્ સહસ્રિકાયાં સંહિતાયામ્
શ્રીમત્સુંદરકાંડે અષ્ટત્રિંશસ્સર્ગઃ ||

Thus ends the Sarga thirty-eight of Sundarakanda in Ramayana the first ever poem composed in Sanskrit by the first poet sage Valmiki.

|| om tat sat ||

 

 

 

 

 

 

 

||Sloka 38.43||

એવમસ્ત્રવિદાં શ્રેષ્ઠઃ સત્વવાન્ બલવાનપિ|
કિમર્થં અસ્ત્રં રક્ષસ્સુ ન યોજયતિ રાઘવઃ||38.43||

સ|| રાઘવ એવં અસ્ત્રવિદાં શ્રેષ્ઠઃ સત્યવાન્ બલવાન્ અપિ રક્ષસ્સુ અસ્ત્રં કિમર્થં ન યોજસિ||

||Sloka meanings||

રાઘવ એવં અસ્ત્રવિદાં શ્રેષ્ઠઃ -
ઓ રાઘવા અસ્ત્રમુલુ પ્રયોગિંચુવારિલો શ્રેષ્ઠુડવુ
સત્યવાન્ બલવાન્ અપિ - સત્યસંધુડુ મહાશક્તિગલવાડવુ
રક્ષસ્સુ અસ્ત્રં- રાક્ષસુલપૈ અસ્ત્રમુલનુ
કિમર્થં ન યોજસિ - એંદુકુ પ્રયોગિંચવુ.

રાઘવ એવં અસ્ત્રવિદાં શ્રેષ્ઠઃ -
Oh Raghava ! Being the best of users of weapons
સત્યવાન્ બલવાન્ અપિ - truthful and powerful too
રક્ષસ્સુ અસ્ત્રં- weapons against the Rakshasas.
કિમર્થં ન યોજસિ - why are you not using

||Sloka summary||

"ઓ રાઘવા અસ્ત્રમુલુ પ્રયોગિંચુવારિલો શ્રેષ્ઠુડવુ બલવંતુડવુ અયિ ઈ રાક્ષસુલપૈ એંદુકુ અસ્ત્રમુલનુ પ્રયોગિંચવુ."||38.43||

"Oh Raghava ! Being the best of users of weapons, truthful and powerful, why are you not using the weapons against the Rakshasas." ||38.43||

||Sloka 38.44||

ન નાગ નાપિ ગંધર્વા નાસુરા ન મરુદ્ગણાઃ||44||
રામસ્ય સમરે વેગં શક્તાઃ પ્રતિસમાધિતુમ્|

સ||સમરે રામસ્યવેગં પ્રતિસમાધિતું ન નાગાઃ ન ગંધર્વા ન સુરાઃ ન મરુદ્ગણાઃ અપિ શક્તાઃ ||

||Sloka meanings||

સમરે રામસ્યવેગં પ્રતિસમાધિતું -
સમરમુલો રામુનિ ધાટિકિ નિલબડુટકુ
ન નાગાઃ ન ગંધર્વા ન સુરાઃ -
નાગુલુ ગંધર્વુલુ સુરુલુ
ન મરુદ્ગણાઃ અપિ શક્તાઃ -
મરુદ્ગણમુલુ કૂડા સમર્થુલુ કારુ

સમરે રામસ્યવેગં પ્રતિસમાધિતું -
matching the speed of Rama to hit back in a battle
ન નાગાઃ ન ગંધર્વા ન સુરાઃ -
neither Nagas, Gandharvas, Suras
ન મરુદ્ગણાઃ અપિ શક્તાઃ -
nor Maruts are capable of

||Sloka summary||

"સમરમુલો રામુનિ ધાટિકિ નિલબડુટકુ નાગુલુ ગંધર્વુલુ સુરુલુ મરુદ્ગણમુલુ કૂડા સમર્થુલુ કારુ."||38.44||

"Neither Nagas, Gandharvas, Suras, Maruts are capable of matching the speed of Rama to hit back in a battle."||38.44||

||Sloka 38.45||

તસ્ય વીર્યવતઃ કશ્ચિત્ યદ્યસ્તિ મયિ સંભ્રમઃ||38.45||
કિમર્થં ન શરૈઃ તીક્ષ્ણૈઃ ક્ષયં નયતિ રાક્ષસાન્|

સ||વીર્યવતઃ તસ્ય મયિ કશ્ચિત્ સંભ્રમઃ અસ્તિ યદિ તતઃ તીક્ષ્ણૈઃ બાણૈઃ રાક્ષસાન્ કિમર્થં ક્ષયં ન નયતિ||

||Sloka meanings||

વીર્યવતઃ - વીરુડૈન રામુનકુ
તસ્ય મયિ કશ્ચિત્ સંભ્રમઃ અસ્તિ યદિ-
નાપૈ કિંચિત્તુ દયવુન્ના
તતઃ તીક્ષ્ણૈઃ બાણૈઃ - તીક્ષણમૈન બાણમુલતો
રાક્ષસાન્ કિમર્થં ક્ષયં ન નયતિ-
રાક્ષસુલનુ એંદુકુ નાશનમુ ચેયુટલેદુ?

વીર્યવતઃ - hero of great discipline
તસ્ય મયિ કશ્ચિત્ સંભ્રમઃ અસ્તિ યદિ-
if he has even a little anxiety about me
તતઃ તીક્ષ્ણૈઃ બાણૈઃ - then with sharp arrows
રાક્ષસાન્ કિમર્થં ક્ષયં ન નયતિ-
why not destroy the Rakshasas

||Sloka summary||

"આ વીરુડૈન રામુનકુ નાપૈ કિંચિત્તુ દયવુન્ના તીક્ષણમૈન બાણમુલતો રાક્ષસુલનુ એંદુકુ નાશનમુ ચેયુટલેદુ?"||38.45||

"If the hero of great discipline has even a little anxiety about me then with sharp arrows why not destroy the Rakshasas". ||38.45||

||Sloka 38.46||

ભ્રાતુરાદેશમાદાય લક્ષ્મણોવા પરંતપઃ||38.46||
કસ્ય હેતોર્નમાં વીરં પરિત્રાતિ મહાબલઃ|

સ|| પરંતપઃ મહાબલઃ વીરઃ લક્ષ્મણો વા ભ્રાતુઃ આદેશં આદાયા કસ્યહેતોઃ મામ્ ન પરિત્રાતિ ||

||Sloka meanings||

પરંતપઃ મહાબલઃ વીરઃ -
પરંતપુડુ મહાબલુડુ વીરુડુ અયિન
લક્ષ્મણો વા ભ્રાતુઃ આદેશં આદાયા -
લક્ષ્મણુડુ અન્નગારિ આદેશમુતો
કસ્યહેતોઃ મામ્ ન પરિત્રાતિ -
એંદુકુ નન્નુ રક્ષિંચુટ લેદુ?"

પરંતપઃ મહાબલઃ વીરઃ લક્ષ્મણો વા-
scorcher of enemies, powerful warrior Lakshmana
ભ્રાતુઃ આદેશં આદાયા -
taking order from his brother.
કસ્યહેતોઃ મામ્ ન પરિત્રાતિ -
for what reason he is not coming to my rescue

||Sloka summary||

"પરંતપુડુ મહાબલુડુ વીરુડુ અયિન લક્ષ્મણુડુ અન્નગારિ આદેશમુતો એંદુકુ નન્નુ રક્ષિંચુટ લેદુ?" ||38.46||

"The scorcher of enemies, powerful warrior Lakshmana, for what reason he is not coming to my rescue taking order from his brother. "||38.46||

||Sloka 38.47||

યદિ તૌ પુરુષવ્યાઘ્રૌ વાય્વગ્નિસમ તેજસૌ||38.47||
સુરાણામપિ દુર્દર્ષૌ કિમર્થં મામુપેક્ષતઃ|

સ|| વાય્વગ્નિસમતેજસૌ પુરુષવ્યાઘ્રૌ તૌ સુરાણાં દુર્ધર્ષૌ યદિ અપિ માં કિમર્થં ઉપેક્ષતઃ||

||Sloka meanings||

વાય્વગ્નિસમતેજસૌ -
વાયુવુ અગ્નિતો સમાનમૈન તેજસ્સુગલ
પુરુષવ્યાઘ્રૌ તૌ સુરાણાં અપિ દુર્ધર્ષૌ યદિ -
પુરુષવ્યાઘ્રમુ લગુ વારિનિ સુરુલુ કૂડા એદુરુકોનલેનપ્પુડુ
અપિ માં કિમર્થં ઉપેક્ષતઃ- નન્નુ એંદુકુ ઉપેક્ષિંચુચુન્નારુ

વાય્વગ્નિસમતેજસૌ - equal to fire and wind in power
પુરુષવ્યાઘ્રૌ તૌ સુરાણાં અપિ દુર્ધર્ષૌ યદિ -
two tigers among men, unassailable even for gods,
અપિ માં કિમર્થં ઉપેક્ષતઃ- why are they disregarding me.

||Sloka summary||

"વાયુવુ અગ્નિતો સમાનમૈન તેજસ્સુગલ પુરુષવ્યાઘ્રમુ લગુ વારિનિ સુરુલુ કૂડા એદુરુકોનલેરુ. વારુ નન્નુ એંદુકુ ઉપેક્ષિંચુચુન્નારુ?" ||38.47||

"The two tigers among men, resembling fire and wind , unassailable even for gods, why are they disregarding me."||38.47||

||Sloka 38.48||

મમૈવ દુષ્કૃતં કિંચિન્મહદસ્તિ ન સંશયઃ||48||
સમર્થા વ પિ તૌ યન્માં નાવેક્ષેતે પરંતપૌ|

સ||મમૈવ મહત્ કિંચિત્ દુષ્કૃતં અસ્તિ |સંશયઃ ન | યત્ સમર્થાવપિ પરંતપૌ તૌ મામ્ ન આવેક્ષેતે||

||Sloka meanings||

મમૈવ મહત્ કિંચિત્ દુષ્કૃતં અસ્તિ -
નાલો એદો મહત્તરમૈન પાપમુ ઉન્નદિ
સંશયઃ ન - સંશયમુ લેદુ
યત્ સમર્થાવપિ પરંતપૌ તૌ મામ્ ન આવેક્ષેતે -
સમર્ધુલૈનાગાનિ આ પરંતપુલુ નન્નુ ઉપેક્ષિંચુચુન્નારુ

મમૈવ મહત્ કિંચિત્ દુષ્કૃતં અસ્તિ -
some great sin has been committed by me
સંશયઃ ન - no doubt.
યત્ સમર્થાવપિ પરંતપૌ તૌ મામ્ ન આવેક્ષેતે -
although capable scorcher of enemies, they are not delivering me

||Sloka summary||

"નાલો એદો મહત્તરમૈન પાપમુ ઉન્નદિ. સંશયમુ લેદુ. સમર્ધુલૈનાગાનિ આ પરંતપુલુ નન્નુ ઉપેક્ષિંચુચુ." ||38.48||

"Some great sin has been committed by me. There is no doubt. Although capable scorcher of enemies, they are not delivering me ( from my troubles)" ||38.48||

||Sloka 38.49||

વૈદેહ્યા વચનં શ્રુત્વા કરુણં સાશ્રુભાષિતમ્||38.49||
અથાબ્રવીન્મહાતેજા હનુમાન્મારુતાત્મજઃ|

સ|| અથ મહાતેજા મારુતાત્મજઃ હનુમાન્ વૈદેહ્યાઃ સાશ્રુભાષિતં કરુણં વચનં શ્રુત્વા અબ્રવીત્ ||

||Sloka meanings||

વૈદેહ્યાઃ સાશ્રુભાષિતં કરુણં વચનં શ્રુત્વા-
વૈદેહિ યોક્ક આ કન્નીરુતો પલિકિન વચનમુલનુ વિનિન
અથ મહાતેજા મારુતાત્મજઃ હનુમાન્ -
મહા તેજમુ કલ મારુતાત્મજુડગુ આ હનુમંતુડુ
અબ્રવીત્ - ઇટ્લુ પલિકેનુ

વૈદેહ્યાઃ સાશ્રુભાષિતં કરુણં વચનં શ્રુત્વા-
hearing those piteous words spoken by Sita with tears
અથ મહાતેજા મારુતાત્મજઃ હનુમાન્ -
powerful son of wind god, Hanuman
અબ્રવીત્ - spoke

||Sloka summary||

"વૈદેહિ યોક્ક આ કન્નીરુતો પલિકિન વચનમુલનુ વિનિન મહા તેજમુ કલ આ હનુમંતુડુ ઇટ્લુ પલિકેનુ." ||38.49||

"Then the powerful son of wind god, Hanuman hearing those piteous words spoken by Sita with tears, spoke in reply."||38.49||

||Sloka 38.50||

ત્વચ્છોકવિમુખો રામો દેવિ સત્યેન તે શપે||38.50||
રામે દુઃખાભિપન્ને ચ લક્ષ્મણઃ પરિતપ્યતે|

સ|| દેવિ રામઃ ત્વત્ શોકવિમુખઃ | સત્યેન તે શપે |રામે દુઃખાભિપન્ને લક્ષ્મણઃ પરિતપ્યતે ||

||Sloka meanings||

દેવિ રામઃ ત્વત્ શોકવિમુખઃ -
ઓ દેવિ ની વિયોગ શોકમુતો રામુડુ વિષયમુલલો વિમુખત ચૂપિંચુચુન્નાડુ
સત્યેન તે શપે -
સત્યમુગા પ્રમાણમુ ચેસિ ચેપ્પુચુન્નાનુ
રામે દુઃખાભિપન્ને લક્ષ્મણઃ પરિતપ્યતે -
રામુડુ દુઃખમુલો નુંડુટવલન લક્ષ્મણુડુ કૂડા દુઃખમુલો ઉન્નાડુ.

દેવિ રામઃ ત્વત્ શોકવિમુખઃ -
O Devi, Rama in deep sorrow because of you, is averse to doing anything.
સત્યેન તે શપે - I vouch for the truth.
રામે દુઃખાભિપન્ને લક્ષ્મણઃ પરિતપ્યતે - Rama being immersed in sorrow, Lakshmana too is in sorrow

||Sloka summary||

"ઓ દેવિ ની વિયોગ શોકમુતો રામુડુ વિષયમુલલો વિમુખત ચૂપિંચુચુન્નાડુ. સત્યમુગા પ્રમાણમુ ચેસિ ચેપ્પુચુન્નાનુ. રામુડુ દુઃખમુલો નુંડુટવલન લક્ષ્મણુડુ કૂડા દુઃખમુલો ઉન્નાડુ." ||38.50||

"Oh Devi ! In deep sorrow because of you Rama is averse to doing anything. I vouch for the truth. Rama being immersed in sorrow, Lakshmana wails." ||38.50||

||Sloka 38.51||

કથંચિત્ ભવતી દૃષ્ટા ન કાલઃ પરિશોચિતુમ્||51||
ઇમં મુહૂર્તં દુઃખાનાં દ્રક્ષ્યસ્યંતમનિંદિતે|

સ|| કથંચિત્ ભવતી દૃષ્ટા| પરિદેવિતું કાલઃ ન| અનિંદિતે ઇમં મુહૂર્તં દુઃખાનાં અંતં દ્રક્ષ્યસિ||

||Sloka meanings||

કથંચિત્ ભવતી દૃષ્ટા - એલાગો નીવુ ચૂડબડિનાવુ
પરિદેવિતું કાલઃ ન - વિચારિંચવલસિન કાલમુ કાદુ
અનિંદિતે ઇમં મુહૂર્તં - ઓ પૂજ્યુરાલા ઈ ક્ષણમે
દુઃખાનાં અંતં દ્રક્ષ્યસિ - દુઃખમુલ અંતમુ ચૂચેદવુ

કથંચિત્ ભવતી દૃષ્ટા -
now that somehow you having been found
પરિદેવિતું કાલઃ ન -
not the time for sorrowing.
અનિંદિતે ઇમં મુહૂર્તં -
O blameless lady, this moment
દુઃખાનાં અંતં દ્રક્ષ્યસિ -
will see the end of your sorrows

||Sloka summary||

"એલાગો નીવુ ચૂડબડિનાવુ. ઇદિ વિચારિંચવલસિન કાલમુ કાદુ. ઓ પૂજ્યુરાલા ! ઈ ક્ષણમે દુઃખમુલ અંતમુ ચૂચેદવુ." ||38.51||

"Now that somehow you having been found, this is not the time for sorrowing. Oh Blameless lady ! This moment you will see the end of your sorrows" ||38.51||

||Sloka 38.52||

તાવુભૌ પુરુષવ્યાઘ્રૌ રાજપુત્રૌ મહાબલૌ||52||
ત્વદ્દર્શન કૃતોત્સાહૌ લંકાં ભસ્મીકરિષ્યતઃ|

સ|| પુરુષવ્યાઘ્રૌ મહાબલૌ ત્વત્ દર્શન કૃતોત્સાહૌ ઉભૌ તૌ રાજપુત્રૌ લંકાં ભસ્મીકરિષ્યતઃ||

||Sloka meanings||

ત્વત્ દર્શન કૃતોત્સાહૌ - ની દર્શનમુનકૈ ઉત્સાહમુતો
પુરુષવ્યાઘ્રૌ મહાબલૌ - મહાબલવંતુલૂ પુરુષવ્યાઘ્રમુલુ અગુ
ઉભૌ તૌ રાજપુત્રૌ - આ રાજપુત્રુલુ ઇદ્દરૂ
લંકાં ભસ્મીકરિષ્યતઃ - લંકાનગરમુનુ ભસ્મમુ ચેસેદરુ

ત્વત્ દર્શન કૃતોત્સાહૌ -
anxious for seeing you
પુરુષવ્યાઘ્રૌ મહાબલૌ -
two tigers among men, powerful
ઉભૌ તૌ રાજપુત્રૌ -
both the princes
લંકાં ભસ્મીકરિષ્યતઃ -
will reduce the Lanka to ashes

||Sloka summary||

"આ મહાબલવંતુલૂ પુરુષવ્યાઘ્રમુલુ અગુ રાજપુત્રુલુ ઇદ્દરૂ ની દર્શનમુ નકૈ ઉત્સાહમુતો ઈ લંકાનગરમુનુ ભસ્મમુ ચેસેદરુ."||38.52||

"The two tigers among men, powerful are anxious for seeing you. The two princes will reduce the Lanka to ashes."||38.52||

||Sloka 38.53||

હત્વા ચ સમરે ક્રૂરં રાવણં સ બાંધવમ્||53||
રાઘવસ્ત્વાં વિશાલાક્ષિ નેષ્યતિ સ્વાં પુરીં પ્રતિ|

સ|| વિશાલાક્ષી રાઘવઃ સહબાંધવં કૄરં રાવણં હત્વા સ્વાં પુરીં પ્રતિ ત્વાં નેષ્યતિ ||

||Sloka meanings||

વિશાલાક્ષી - ઓ વિશાલાક્ષી
સહબાંધવં કૄરં રાવણં હત્વા -
કૄરુડૈન રાવણુનિ અતનિ બંધુવુલતો સહા હતમાર્ચિ
રાઘવઃ સ્વાં પુરીં પ્રતિ -
રાઘવુડુ તન પુરમુનકુ
ત્વાં નેષ્યતિ - નિન્નુ ગોનિપોવુનુ

વિશાલાક્ષી - O wide eyed lady
સહબાંધવં કૄરં રાવણં હત્વા -
after killing evil Ravana along with his relatives,
સ્વાં પુરીં પ્રતિ - to his city
રાઘવઃ ત્વાં નેષ્યતિ -Raghava will take you

||Sloka summary||

"ઓ વિશાલાક્ષી રાઘવુડુ રાવણુનિ અતનિ બંધુવુલતો સહા હતમાર્ચિ નિન્નુ તન પુરમુનકુ તીસુકુપોવુનુ". ||38.53||

"Oh Wide eyed lady ! Raghava after killing evil Ravana along with his relatives, will take you to his city". ||38.53||

||Sloka 38.54||

બ્રૂહિ યદ્રાઘવો વાચ્યો લક્ષ્મણશ્ચ મહાબલઃ||54||
સુગ્રીવો વાપિ તેજસ્વી હરયોsપિ સમાગતઃ|

સ|| રાઘવઃ યત્ વાચ્યઃ મહાબલઃ લક્ષ્મણશ્ચ તેજસ્વી સુગ્રીવો અપિ સમાગતાઃ હરયો અપિ બ્રૂહિ||

||Sloka meanings||

રાઘવઃ યત્ વાચ્યઃ બ્રૂહિ -
રાઘવુનકુ એમિ માટલુ ચેપ્પવલેનો અવિ નીવુ ચેપ્પુમુ
મહાબલઃ લક્ષ્મણશ્ચ - મહાબલુડુ લક્ષ્મણુનકુ
તેજસ્વી સુગ્રીવો અપિ સમાગતાઃ હરયો અપિ -
તેજસ્વિ સુગ્રીવુનકુ અક્કડ સમાગમૈન વાનરુલકુ કૂડા

રાઘવઃ યત્ વાચ્યઃ બ્રૂહિ -
tell me those words for mighty Raghava
મહાબલઃ લક્ષ્મણશ્ચ - powerful Lakshmana
તેજસ્વી સુગ્રીવો અપિ સમાગતાઃ હરયો અપિ -
brilliant Sugriva and all other Vanaras gathered there

||Sloka summary||

"રાઘવુનકુ, મહાબલુડુ લક્ષ્મણુનકુ, તેજસ્વિ સુગ્રીવુનકુ અક્કડ સમાગમૈન વાનરુલકુ એમિ માટલુ ચેપ્પવલેનો અવિ નીવુ ચેપ્પુમુ". ||38.54||

"Tell me those words for mighty Raghava, the powerful Lakshmana, the brilliant Sugriva and all other Vanaras gathered there". ||38.54||

||Sloka 38.55||

ઇત્યુક્તવતિ તસ્મિંશ્ચ સીતા સુરસુતોપમા||55||
ઉવાચ શોક સંતપ્તા હનૂમંતં પ્લવંગમમ્|

સ|| તસ્મિન્ ઇત્યુક્તવતિ સુરસુતોપમા સીતા શોક સંતપ્તા પ્લવંગમં હનુમંતં ઉવાચ||

||Sloka meanings||

તસ્મિન્ ઇત્યુક્તવતિ સુરસુતોપમા -
ઈ વિધમુગા ચેપ્પબડિન, સુરલતો સમાનમૈન
સીતા શોક સંતપ્તા -
શોકમુલો ઉન્નઆ સીતા
પ્લવંગમં હનુમંતં ઉવાચ -
મારુતાત્મજુડગુ હનુમંતુનિતો ઇટ્લુ પલિકેનુ

તસ્મિન્ ઇત્યુક્તવતિ સીતા સુરસુતોપમા -
thus spoken to, Sita who is like a divine lady
શોક સંતપ્તા - immersed in sorrow
પ્લવંગમં હનુમંતં ઉવાચ -
spoke to Hanuman the best among fliers

||Sloka summary||

"ઈ વિધમુગા ચેપ્પબડિન, શોકમુલો ઉન્ન, સુરલતો સમાનમૈન આ સીતા મારુતાત્મજુડગુ હનુમંતુનિતો ઇટ્લુ પલિકેનુ." ||38.55||

"Thus asked, Sita who is like a divine lady, immersed in sorrow , spoke to Hanuman the best among fliers."||38.55||

||Sloka 38.56||

કૌસલ્યા લોકભર્તારં સુષુવે યં મનસ્વિની||38.56||
તં મમાર્થે સુખમ્ પૃછ્ચ શિરસા ચાભિવાદય|

સ|| લોકભર્તારં યં મનસ્વિની કૌસલ્યા સુષુવે તં મદર્થં સુખં પૃચ્છ શિરસા અભિવાદય ચ સુખમ્ પૃછ્ચ ||

||Sloka meanings||

લોકભર્તારં - લોકમુ સંરક્ષિંચુટકુ
યં મનસ્વિની કૌસલ્યા સુષુવે -
મનસ્વિનિ અયિન કૌસલ્ય એવરિનિ જન્મનિચ્ચેનો
તં મદર્થં શિરસા અભિવાદય ચ-
વાનિકિ ના કોરકુ શિરસ્સુ વંચિ અભિવાદમુ ચેસિ
સુખમ્ પૃછ્ચ- કુશલમુ અડુગુમુ

લોકભર્તારં -
lord of the world
યં મનસ્વિની કૌસલ્યા સુષુવે -
whom sensitive woman Kausalya bore
તં મદર્થં શિરસા અભિવાદય ચ-
for my sake bowing the head,
સુખમ્ પૃછ્ચ-
ask the well-being of him

||Sloka summary||

"લોકમુ સંરક્ષિંચુટકુ મનસ્વિનિ અયિન કૌસલ્ય એવરિનિ જન્મનિચ્ચેનો વાનિકિ નાકોરકુ શિરસ્સુ વંચિ અભિવાદમુ ચેસિ વારિ કુશલમુ અડુગુમુ." ||38.56||

"For my sake bowing the head, ask the well-being of him, who is the lord of the worlds whom Kausalya bore."||38.56||

||Sloka 38.57,58||

સ્રજશ્ચ સર્વરત્નાનિ પ્રિયાયાશ્ચ વરાંગના||57||
ઇશ્વર્યં ચ વિશાલાયાં પૃથિવ્યાં અપિ દુર્લભમ્|

પિતરં માતરં ચૈવ સમ્માન્યાભિપ્રસાદ્યચ||58||
અનુપ્રવ્રજિતો રામં સુમિત્રા યેન સુપ્રજાઃ|

સ||સ્રજશ્ચ સર્વરત્નાનિ પ્રિયાઃ યાઃ વરાંગન્યાઃ વિશાલાયાં પૃથિવ્યાં દુર્લભં ઇશ્વર્યે ચાપિ અભિ પ્રસાદ્ય ચ પિતરં માતરં ચાપિ સમ્માન્ય યેન સુમિત્રા સુપ્રજાઃ રામં અનુપ્રવ્રાજિતઃ||

રામ ટીકાલો - 'યેન સુમિત્ર સુપ્રજ શોભનપુત્રવતી'

||Sloka meanings||

યેન સ્રજશ્ચ સર્વરત્નાનિ - એવરિ ચેત અન્નિ રત્નમુલનુ
પ્રિયાઃ યાઃ વરાંગન્યાઃ - અનુરાગવતુલૈન સ્ત્રીલનુ
વિશાલાયાં પૃથિવ્યાં - વિશાલમૈન પૃથિવિની
દુર્લભં ઇશ્વર્યે ચાપિ સ્રજશ્ચ - દુર્લભમૈન ઇશ્વર્યમુનુ ત્યજિંચિ
સુમિત્રા સુપ્રજાઃ ચ - સુમિત્ર શોભનપુત્રવતિયો
(સઃ) પિતરં માતરં ચાપિ સમ્માન્ય અભિપ્રસાદ્ય-
તલ્લિ તંડ્રુલનુ ગૌરવિંચિ વારિ અનુમતિતો
રામં અનુપ્રવ્રાજિતઃ- રામુનિ અનુસરિંચિનવાડુ

યેન સ્રજશ્ચ સર્વરત્નાનિ -
by whom all the riches have been given up
પ્રિયાઃ યાઃ વરાંગન્યાઃ -
dear one and best of women
વિશાલાયાં પૃથિવ્યાં -
the vast kingdom
દુર્લભં ઇશ્વર્યે ચાપિ સ્રજશ્ચ -
difficult to obtain prosperity also
સુમિત્રા સુપ્રજાઃ ચ -
whom made Sumitra known as great mother
(સઃ) પિતરં માતરં ચાપિ સમ્માન્ય અભિપ્રસાદ્ય-
having respected his father and mother and pleased them
રામં અનુપ્રવ્રાજિતઃ-
followed Rama

||Sloka summary||

"એવરુ પુષ્પમાલિકલનૂ , અન્નિ રત્નમુલનુ અનુરાગવતુલૈન સ્ત્રીલનુ વિશાલમૈન પૃથિવિની દુર્લભમૈન ઇશ્વર્યમુનુ ત્યજિંચિ, એવરિવલન સુમિત્રનુ શોભનપુત્રવતિયો અટ્ટિ લક્ષ્મણુડુ, તલ્લિ તંડ્રુલનુ ગૌરવિંચિ વારિ અનુમતિતો રામુનિ અનુસરિંચિનવાડુ. ||38.57,58||

"Lakshmana, the son of Sumitra who gave up all riches garlands, his dear wife , the best of women , the vast kingdom which is most difficult to obtain and also prosperity , who having respected his father and mother, was pleased to adopt the ascetic life and accompanied Rama." ||38.57,58||

||Sloka 38.59||

અનુકૂલ્યેન ધર્માત્મા ત્યક્ત્વા સુખમનુત્તમમ્||59||
અનુગચ્છતિ કાકુત્સ્થં ભ્રાતરં પાલયન્ વને|

સ||ધર્માત્મા અનુત્તમં સુખં ત્યક્ત્વા ભ્રાતરં કાકુત્સ્થં વને આનુકૂલ્યેન પાલયન્ અનુગચ્છતિ||

||Sloka meanings||

ધર્માત્મા અનુત્તમં સુખં ત્યક્ત્વા-
ધર્માત્મુડુ , અત્યુત્તમમૈન સુખમુ નુ ત્યજિંચિ
ભ્રાતરં કાકુત્સ્થં વને -
અન્નગારૈન કાકુત્સ્થુનિકિ વનમુલો
આનુકૂલ્યેન પાલયન્ અનુગચ્છતિ - અનુકૂલમુગા પાલિંચુટકુ વેળ્ળેનુ

ધર્માત્મા અનુત્તમં સુખં ત્યક્ત્વા-
great, righteous having given up his pleasures
ભ્રાતરં કાકુત્સ્થં વને અનુગચ્છતિ-
followed his brother into the forest
આનુકૂલ્યેન પાલયન્ -
in order to be able to serve him.

||Sloka summary||

"લક્ષ્મણુડુ ધર્માત્મુડુ , અત્યુત્તમમૈન સુખમુ નુ ત્યજિંચિ અન્નગારૈન કાકુત્સ્થુનિ કિ તોડુનીડગા વનમુલો વુંડુટકુ વેળ્ળેનુ." ||38.59||

"Great, righteous Lakshmana who had given up his pleasures and followed his brother into the forest in order to be able to serve him." ||38.59||

||Sloka 38.60||

સિંહસ્કંધો મહાબાહુઃ મનસ્વી પ્રિયદર્શનઃ||38.60||
પિતૃવત્ વર્તતે રામે માતૃન્માં સમાચરન્|

સ||સિંહસ્કંધઃ મહાબાહુઃ મનસ્વિ પ્રિયદર્શનઃ મામ્ માત્રુવત્ સમાચરન્ રામે પિત્રુવત્ વર્તતે||

||Sloka meanings||

સિંહસ્કંધઃ મહાબાહુઃ -
સિંહપુ સ્કંધમુવંટિ સ્કંધમુકલ, મહાબાહુવુલુ કલ
મનસ્વિ પ્રિયદર્શનઃ -
મનસ્વિ, પ્રિયદર્શનુડુ
મામ્ માત્રુવત્ સમાચરન્ -
નન્નુ કન્નતલ્લિલાગ
રામે પિત્રુવત્ વર્તતે -
રામુનિ કન્ન તંડ્રિલાગા ચૂચુકોનુનુ

સિંહસ્કંધઃ મહાબાહુઃ -
'Lion shouldered, with powerful arms
મનસ્વિ પ્રિયદર્શનઃ -
high souled, handsome
મામ્ માત્રુવત્ સમાચરન્ -
treats me like his mother.
રામે પિત્રુવત્ વર્તતે -
treats Rama as his father

||Sloka summary||

"સિંહપુ સ્કંધમુવંટિ સ્કંધમુકલ, મહાબાહુવુલુ કલ, મનસ્વિ, પ્રિયદર્શનુડુ. નન્નુ કન્નતલ્લિલાગ રામુનિ કન્ન તંડ્રિલાગા ચૂચુકોનુનુ."||38.60||

"Lakshmana who is lion shouldered, with powerful arms, high souled, handsome , who treats Rama as his father and treats me like his mother." ||38.60||

||Sloka 38.61,62||

હ્રિયમાણાં તદા વીરો ન તુ માં વેદ લક્ષ્મણઃ||38.61||
વૃદ્ધોપસેવી લક્ષ્મીવાન્ શક્તોન બહુભાષિતા|
રાજપુત્ત્રઃ પ્રિયશ્રેષ્ઠઃ સદૃશઃ શ્વસુરસ્યમે||38.62||

સ||વીરઃ લક્ષ્મણઃ તદા મામ્ હ્રિયમાણં ન વેદ વૃદ્ધોપસેવી લક્ષ્મીવાન્ શક્તઃ ન બહુભાષિતા મે શ્વશુરસ્ય સદૃશઃ પ્રિયઃ શ્રેષ્ઠઃ રાજપુત્રઃ||

||Sloka meanings||

તદા વીરઃ લક્ષ્મણઃ - અપ્પુડુ વીરુડુ લક્ષ્મણુનિકિ
મામ્ હ્રિયમાણં ન વેદ - નન્નુ અપહરિંપબડડમુ તેલિયદુ
વૃદ્ધોપસેવી લક્ષ્મીવાન્ શક્તઃ - વૃદ્ધુલનિ સેવિંચુ સમર્થુડૈન
ન બહુભાષિતા - મિત ભાષિ
પ્રિયઃ શ્રેષ્ઠઃ રાજપુત્રઃ - પ્રિયમનવાડુ, શ્રેષ્ઠુડુ રાજપુત્રુડુ
મે શ્વશુરસ્ય સદૃશઃ - નાકુ મામગારિતો સમાનુડુ."

તદા વીરઃ લક્ષ્મણઃ - then heroic Lakshmana
મામ્ હ્રિયમાણં ન વેદ -
did not know when I was being carried away
વૃદ્ધોપસેવી લક્ષ્મીવાન્ શક્તઃ -
serves elders, prosperous, energetic
ન બહુભાષિતા -
reserved in his speech
પ્રિયઃ શ્રેષ્ઠઃ રાજપુત્રઃ -
dear one, prince and best
મે શ્વશુરસ્ય સદૃશઃ -
equal to me like my father-in-law

||Sloka summary||

"વીરુડુ લક્ષ્મણુનિ કિ નન્નુ અપહરિંપબડડમુ તેલિયદુ. વૃદ્ધુલનિ સેવિંચુ, વિવેકમુગલ સમર્થુડૈન અંદરિમેપ્પુ પોંદિન આ રાજકુમારુડુ ના મામગારિતો સમાનુડુ." ||38.61,62||

"Heroic Lakshmana who did not know when I was being carried away, who serves elders, prosperous, energetic reserved in his speech, like my father-in-law, is dear to Rama"||38.61,62||

||Sloka 38.63,64||

મમ પ્રિયતરો નિત્યં ભ્રાતા રામસ્ય લક્ષ્મણઃ|
નિયુક્તો ધુરિ યસ્યાં તુ તામુદ્વહતિ વીર્યવાન્||38.63||
યં દૃષ્ટ્વા રાઘવો નૈવ વૃત્તં આર્યમનુસ્મરેત્|
સ મમાર્થાય કુશલં વક્તવ્યો વચનાન્મમ||38.64||

સ|| || રામસ્ય ભ્રાતા લક્ષ્મણઃ નિત્યં મમ પ્રિયતરઃ વીર્યવાન્ યસ્યાં ધુરિ નિયુક્તઃ તાં ઉદ્વહતિ||યં દૃષ્ટ્વા રાઘવઃ વૃત્તં આર્યં ન અનુસ્મરેત્ સઃ મમ આર્થાય મમ વચનાત્ કુશલં વક્તવ્યઃ||

||Sloka meanings||

રામસ્ય ભ્રાતા લક્ષ્મણઃ - રામુનિ યોક્ક તમ્મુડુ લક્ષ્મણુડુ
નિત્યં મમ પ્રિયતરઃ -એલ્લપ્પુડૂ નાકુ પ્રિયમૈન વાડુ
વીર્યવાન્ યસ્યાં ધુરિ નિયુક્તઃ - વીરુડુ એપનિ અપ્પગિંચિના
તાં ઉદ્વહતિ - દાનિનિ નિર્વર્તિંચુવાડુ
યં દૃષ્ટ્વા રાઘવઃ - એવરિનિ ચૂચિ રામુડુ
વૃત્તં આર્યં ન અનુસ્મરેત્ - જરિગિન વૃત્તાંતમુ તલચડો
સઃ મમ આર્થાય - અતનિનિ ના કોરકુ
મમ વચનાત્ કુશલં વક્તવ્યઃ - ના માટગા કુશલમુનુ અડુગુમુ

રામસ્ય ભ્રાતા લક્ષ્મણઃ -
Lakshmana, Rama's brother
નિત્યં મમ પ્રિયતરઃ -
always dear to me,
વીર્યવાન્ યસ્યાં ધુરિ નિયુક્તઃ તાં ઉદ્વહતિ -
discharge whatever task assigned to him,
યં દૃષ્ટ્વા રાઘવઃ -
seeing whom Raghava
વૃત્તં આર્યં ન અનુસ્મરેત્ -
does not miss the noble one
સઃ મમ આર્થાય -
him, for may sake
મમ વચનાત્ કુશલં વક્તવ્યઃ -
in my words ask his well being

||Sloka summary||

"રામુનિ યોક્ક તમ્મુડુ લક્ષ્મણુડુ. એલ્લપ્પુડૂ નાકુ પ્રિયમૈન વાડુ. વીરુડુ એપનિ અપ્પગિંચિના નિર્વર્તિંચુવાડુ. એવરિનિ ચૂચિ રામુડુ જરિગિન વૃત્તાંતમુ તલચડો અતનિનિ ના કોરકૈ ના માટલુગા કુશલમુ અડુગુમુ". ||38.63,64||

"Rama's brother who is always dear to me, the heroic Lakshmana who will discharge whatever task assigned to him, seeing whom for support, Rama does not miss the noble one , for my sake with my words enquire about his welfare."||38.63,64||

||Sloka 38.65||

મૃદુર્નિત્યં શુચિર્દક્ષઃ પ્રિયો રામસ્ય લક્ષ્મણઃ|
યથા હિ વાનરશ્રેષ્ઠ દુઃખક્ષયકરો ભવેત્||38.65||
ત્વમસ્મિન્ કાર્યનિર્યોગે પ્રમાણં હરિસત્તમ||

સ|| વાનરશ્રેષ્ઠ હરિસત્તમઃ મૃદુઃ નિત્યં શુચિઃ દક્ષઃ રામસ્ય પ્રિયઃ લક્ષ્મણઃ યથા દુઃખક્ષયકરો ભવેત્ | અસ્મિન્ કાર્યનિયોગે ત્વં પ્રમાણં||

ગોવિન્દરાજુલવારુ તમ ટીકાલો- રામઃ યથા દુઃખક્ષયકરો ભવેત્ તથા વક્તવ્યઃ| અંટેરામુનિકિ એવિધમુગા દુઃખમુ તગ્ગુનો આવિધમુગા ચેપ્પવલેનુ અનિ ; અસ્મિન્ કાર્ય નિર્યોગે ત્વં પ્રમાણમ્ - ઈ કાર્યમુ સાધિંચુટલો નીવે તગિનવાડિવિ.

||Sloka meanings||

વાનરશ્રેષ્ઠ - ઓ વાનરોત્તમ વાનરશ્રેષ્ઠ
રામસ્ય પ્રિયઃ લક્ષ્મણઃ - રામુનિકિ પ્રિયુડુ લક્ષ્મણુડુ
મૃદુઃ નિત્યં શુચિઃ દક્ષઃ- મૃદુસ્વભાવિ પાવનુડુ સમર્થુ
હરિસત્તમઃ યથા દુઃખક્ષયકરો ભવેત્ -
ઓ વાનરોત્તમ એ વિધમુગા દુઃખમુ ક્ષીણિંચુનો
અસ્મિન્ કાર્યનિયોગે - આ કાર્યસાધનકુ
ત્વં પ્રમાણં- નીવે તગિનવાડિવિ

વાનરશ્રેષ્ઠ - O best of Vanaras
રામસ્ય પ્રિયઃ લક્ષ્મણઃ - Lakshmana dear to Rama
મૃદુઃ નિત્યં શુચિઃ દક્ષઃ- soft, pure, competent
હરિસત્તમઃ o best of Vanaras
યથા દુઃખક્ષયકરો ભવેત્ - the way the sorrow can be mitigated
અસ્મિન્ કાર્યનિયોગે - in accomplishing this task
ત્વં પ્રમાણં- you are authority

||Sloka summary||

"ઓ વાનરોત્તમ મૃદુસ્વભાવિ પાવનુડુ સમર્થુડુ રામુનિકિ પ્રિયુડુ અયિન લક્ષ્મણુડુ એ વિધમુગા નાદુઃખમુનુ અંતમુચેયુનો અટ્લુ નીવુ કાર્યમુ સાધિંપ વલેનુÓ.||38.65||

"Oh best of Vanaras act in such a manner that Lakshmana who is soft, pure, competent and dear to Rama, can mitigate my suffering. You are a competent in accomplishing this task".||38.65||

||Sloka 38.66||

રાઘવઃ ત્વત્સમારંભાન્મયિ યત્નપરો ભવેત્||38.66||
ઇદં બ્રૂયાશ્ચ મે નાથં શૂરં રામં પુનઃ પુનઃ|

સ|| રાઘવઃ ત્વત્ સમારંભાત્ મયિ યત્નપરઃ ભવેત્ ! મે નાથં શૂરં રામં પુનઃ પુનઃ ઇદં બ્રૂયાઃ||

||Sloka meanings||

રાઘવઃ ત્વત્ સમારંભાત્ - રાઘવુડુ ની સંરંભમુ વલને
મયિ યત્નપરઃ ભવેત્ - નન્નુ રક્ષિંચુ યત્નમુલો પડુનુ
મે નાથં શૂરં રામં - ના નાધુડુ શૂરુડુ રામુનિકિ
પુનઃ પુનઃ ઇદં બ્રૂયાઃ - મરલ મરલ ચેપ્પુમુ

ત્વત્ સમારંભાત્ -
by your efforts alone
રાઘવઃ મયિ યત્નપરઃ ભવેત્ -
Raghava will try for my release
મે નાથં શૂરં રામં -
to my husband powerful Rama
પુનઃ પુનઃ ઇદં બ્રૂયાઃ -
tell these words again and again

||Sloka summary||

"રાઘવુડુ ની સંરંભમુ વલને નન્નુ રક્ષિંચુ યત્નમુલો પડુનુ. ના નાધુનિકિ મરલ મરલ ચેપ્પુમુ." ||38.66||

"By your efforts alone Raghava will try for my release. You tell these words to my husband powerful Rama again and again." ||38.66||

||Sloka 38.67||

જીવિતં ધારયિષ્યામિ માસં દશરથાત્મજ||38.67||
ઊર્ધ્વં માસાન્ન જીવેયં સત્યે નાહં બ્રવીમિ તે|

સ|| દશરથાત્મજ માસં જીવિતં ધારયિષ્યામિ | માસાત્ ઊર્ધ્વં ન જીવેયં| અહં સત્યેન તે બ્રવીમિ||

||Sloka meanings||

દશરથાત્મજ - દશરથાત્મજ
માસં જીવિતં ધારયિષ્યામિ -
નેનુ ઓક માસમુ જીવિતમુ ધરિંચેદનુ
માસાત્ ઊર્ધ્વં ન જીવેયં -
માસમુ ગડિચિ જીવિંચનુ
અહં સત્યેન તે બ્રવીમિ-
નેનુ સત્યમુગા ચેપ્પુચુન્નાનુ

દશરથાત્મજ - son of Dasaratha
માસં જીવિતં ધારયિષ્યામિ -
will live for one more month
માસાત્ ઊર્ધ્વં ન જીવેયં -
beyond this month I will not live
અહં સત્યેન તે બ્રવીમિ-
I am telling you the truth

||Sloka summary||

"દશરથાત્મજ નેનુ ઓક માસમુ જીવિતમુ ધરિંચેદનુ. માસમુ ગડિચિ જીવિંચનુ. નેનુ સત્યમુગા ચેપ્પુચુન્નાનુ." ||38.67||

"Oh Son of Dasaratha I will live for one more month. Beyond this month I will not live. I am telling you the truth." ||38.67||

||Sloka 38.68||

રાવણે નોપરુદ્ધાં માં નિકૃત્યા પાપકર્મણા||38.68||
ત્રાતુમર્હસિ વીર ત્વં પાતાળાદિવ કૌશિકીમ્|

સ|| વીર પાપકર્મણા રાવણેન નિકૃત્ય ઉપરુદ્ધાં માં ત્વં પાતાળાત્ કૌશિકીં ઇવ ત્રાતુમ્ અર્હસિ||

||Sloka meanings||

વીર પાપકર્મણા રાવણેન -
ઓ વીરા પાપકર્મુડગુ રાવણુનિ ચે
નિકૃત્ય ઉપરુદ્ધાં માં -
અવમાનિંપબડિ બંધિંચબડિન નન્નુ
પાતાળાત્ કૌશિકીં ઇવ -
નુવ્વુ પાતાળમુનુંચિ ઇંદ્રુનિ ઇશ્વર્યમુનુ વિષ્ણુવુ રક્ષિંચિનટ્લુ
ત્વં ત્રાતુમ્ અર્હસિ -
નીવુ નન્નુ (રાવણબંધમુનુંડિ) રક્ષિંપવલેનુ

પાપકર્મણા રાવણેન -
by the evil Ravana
ત્વં ત્રાતુમ્ અર્હસિ -
you can rescue me
નિકૃત્ય ઉપરુદ્ધાં માં -
who was insulted and imprisoned?
પાતાળાત્ કૌશિકીં ઇવ -
like riches of Indra from the nether world

||Sloka summary||

"ઓ વીરા પાપકર્મુડગુ રાવણુડુ નન્નુ બંધિંચિનવાડુ. પાતાળમુનુંચિ ઇંદ્રુનિ ઇશ્વર્યમુનુ વિષ્ણુવુ રક્ષિંચિનટ્લુ નીવુ નન્નુ રાવણબંધમુનુંડિ રક્ષિંપવલેનુ". ||38.68||

"Oh Hero ! From the insulting imprisonment by Ravana you can rescue me like Kausika was rescued from the underworld".||38.68||

||Sloka 38.69||

તતો વસ્ત્રગતં મુક્ત્વા દિવ્યં ચૂડામણિં શુભમ્||38.69||
પ્રદેયો રાઘવાયેતિ સીતા હનુમતે દદૌ|

સ|| તતઃ સીતા વસ્ત્રગતં શુભં દિવ્યં ચૂડામણિં મુક્ત્વા રાઘવાય પ્રદેયઃ ઇતિ હનુમતે દદૌ||

||Sloka meanings||

તતઃ સીતા વસ્ત્રગતં -
અપ્પુડુ સીત તન વસ્ત્રમુલો કટ્ટબડિન
શુભં દિવ્યં ચૂડામણિં મુક્ત્વા-
શુભકરમુ દિવ્યમુ અયિન ચૂડામણિનિ તીસિ
રાઘવાય પ્રદેયઃ ઇતિ હનુમતે દદૌ -
રાઘવુનકુ ઇવ્વમનિ હનુમંતુનિકિ ઇચ્ચેનુ

તતઃ સીતા વસ્ત્રગતં -
the Sita from her clothes
શુભં દિવ્યં ચૂડામણિં મુક્ત્વા-
taking out divine Chudamani
રાઘવાય પ્રદેયઃ ઇતિ હનુમતે દદૌ -
gave it to Hanuman to be given to Rama

||Sloka summary||

"અપ્પુડુ સીત તન વસ્ત્રમુલો કટ્ટબડિન શુભકરમુ દિવ્યમુ અયિન ચૂડામણિનિ તીસિ રાઘવુનકુ ઇવ્વમનિ હનુમંતુનિકિ ઇચ્ચેનુ." ||38.69||

"Then Sita took out the divine Chudamani tied up in her clothes and gave it to Hanuman to be given to Rama." ||38.69||

||Sloka 38.70||

પ્રતિગૃહ્ય તતો વીરો મણિરત્નમનુત્તમમ્||38.70||
અંગુળ્યા યોજયામાસ ન હ્યસ્ય પ્રાભવદ્ભુજઃ|

સ|| તત્ઃ વીરઃ અનુત્તમં મણિરત્નં પ્રતિગુહ્ય અંગુલ્યા યોજયામાસ અસ્ય ભુજઃ ન પ્રાભવત્ હિ||

||Sloka meanings||

તત્ઃ વીરઃ - અપ્પુડુ આ વીરુડુ
અનુત્તમં મણિરત્નં પ્રતિગુહ્ય -
અત્યુત્તમમૈન આ મણિરત્નમુનુ તીસુકોનિ
અંગુલ્યા યોજયામાસ વેલિકિ પેટ્ટુકોનેનુ
અસ્ય ભુજઃ ન પ્રાભવત્ હિ- ભુજમુનંદુ ઇમડનિ કારણમુવલન

તત્ઃ વીરઃ -
then the hero Hanuman
અનુત્તમં મણિરત્નં પ્રતિગુહ્ય -
taking the excellent jewel
અંગુલ્યા યોજયામાસ -
placed it on his finger
અસ્ય ભુજઃ ન પ્રાભવત્ હિ-
as it was not fitting his arm

||Sloka summary||

"અપ્પુડુ આ વીરુડુ અત્યુત્તમમૈન આ મણિરત્નમુનુ તીસુકોનિ અદિ તન ભુજમુનંદુ ઇમડનિ કારણમુવલન તન વેલિકિ પેટ્ટુકોનેનુ." ||38.70||

"Then the hero Hanuman taking the excellent jewel placed it on his finger as it was not fitting his arm" ||38.70||

||Sloka 38.71||

મણિરત્નં કપિવરઃ પ્રતિગૃહ્યઽભિવાદ્ય ચ||38.71||
સીતાં પ્રદક્ષિણં કૃત્વા પ્રણતઃ પાર્શ્વતઃ સ્થિતઃ|

સ|| કપિપ્રવીરઃ મણિરત્નં પ્રતિગુહ્ય સીતાં અભિવાદ્ય ચ પ્રદક્ષિણં કૃત્વા પ્રણતઃ પાર્શ્વતઃ સ્થિતઃ||

||Sloka meanings||

કપિપ્રવીરઃ મણિરત્નં પ્રતિગુહ્ય -
આ કપિપ્રવીરુડુ મણિરત્નમુ તીસુકોનિ
સીતાં અભિવાદ્ય ચ - સીતાદેવિકિ અભિવંદનમુલુ ચેસિ
પ્રદક્ષિણં કૃત્વા- પ્રદક્ષિણમુ ચેસિ
પ્રણતઃ પાર્શ્વતઃ સ્થિતઃ - વિનમ્રમુગા અમે પક્કન નિલબડેનુ

કપિપ્રવીરઃ મણિરત્નં પ્રતિગુહ્ય - the best of Vanaras, taking the jewel
સીતાં અભિવાદ્ય ચ - bowing to Sita, circumambulating her
પ્રદક્ષિણં કૃત્વા- circumambulating her
પ્રણતઃ પાર્શ્વતઃ સ્થિતઃ - stood next to her respectfully

||Sloka summary||

"આ કપિપ્રવીરુડુ મણિરત્નમુલુ તીસુકોનિ સીતાદેવિકિ , પ્રદક્ષિણમુ ચેસિ અભિવંદનમુલુ ચેસિ વિનમ્રમુગા અમે પક્કન નિલબડેનુ.Ó ||38.71||

"Then the best of Vanaras, taking the jewel bowing to Sita, circumambulating her, stood next to her respectfully". ||38.71||

||Sloka 38.72,73||

હર્ષેણ મહતા યુક્તઃ સીતા દર્શનજેન સઃ||38.72||
હૃદયેન ગતો રામં શરીરેણ તુ વિષ્ઠિતઃ||38.73||

સ|| સઃ સીતાદર્શનજેન મહતા હર્ષેણ યુક્તઃ હૃદયેન રામં ગતઃ શરીરેણ તુ વિષ્ઠિતઃ||

||Sloka meanings||

સઃ સીતાદર્શનજેન - આતડુ સીતા દર્શનમુતો
મહતા હર્ષેણ યુક્તઃ - અત્યંત હર્ષમુપોં
હૃદયેન રામં ગતઃ - તન મનસ્સુતો રામુનિ ચેરેનુ
શરીરેણ તુ વિષ્ઠિતઃ - શરીરમુ ઇક્કડે ઉન્ના

સીતાદર્શનજેન - by having seen Sita
મહતા હર્ષેણ યુક્તઃ - imbued with great joy
સઃ હૃદયેન રામં ગતઃ - he reached Rama in his heart
શરીરેણ તુ વિષ્ઠિતઃ - though he was there with his body

||Sloka summary||

"આતડુ સીતા દર્શનમુતો અત્યંત હર્ષમુપોંદિ શરીરમુ ઇક્કડે ઉન્ના તન મનસ્સુતો રામુનિ ચેરેનુ."||38.72,73||

"He, delighted by having seen Sita, stood there physically, but reached Rama in his heart."||38.72,73||

||Sloka 38.74||

મણિવરમુપગૃહ્ય મહાર્હં
જનકનૃપાત્મજયા ધૃતં પ્રભાવાત્|
ગિરિરિવ પવનાવધૂતમુક્તઃ
સુખિતમનાઃ પ્રતિસંક્રમં પ્રપેદે||38.74||

સ|| મહાર્હં જનકનૃપાત્મજયા ધૃતં તં મણિવરં ઉપગૃહ્ય પ્રભાવાત્ પવનાવધૂતમુક્તઃ ગિરિરિવ સુખિતમનાઃ પ્રતિસંક્રમં પ્રપેદે||

||Sloka meanings||

મહાર્હં જનકનૃપાત્મજયા -
જનકમહરાજુ યોક્ક કુમાર્તે દ્વારા મહત્તરમૈન
ધૃતં તં મણિવરં ઉપગૃહ્ય - ધરિંચિન અ મણિનિ તીસુકોનિ,
પ્રભાવાત્ પવનાવધૂતમુક્તઃ ગિરિરિવ-
દાનિ પ્રભાવમુ વલન વાયુવુલચે કંપિંપબડિ કુદુટબડિન પર્વતમુવલે
સુખિતમનાઃ - સુખમૈન મનસ્સુ ગલવાડૈ
પ્રતિસંક્રમં પ્રપેદે - તિરુગુ પ્રયાણમુનકુ સિદ્ધપડેનુ

જનકનૃપાત્મજયા -
from the daughter of Janaka
ધૃતં તં મહાર્હં મણિવરં ઉપગૃહ્ય -
having received the most precious jewel that was worn ,
પ્રભાવાત્ - because of its power
પવનાવધૂતમુક્તઃ ગિરિરિવ-
like a mountain shaken and released from the impact of wind
સુખિતમનાઃ - very much pleased
પ્રતિસંક્રમં પ્રપેદે -
prepared to return

||Sloka summary||

"જનકમહરાજુ યોક્ક કુમાર્તે દ્વારા મહત્તરમૈન મણિનિ તીસુકોનિ, વાયુવુલચે કંપિંપબડિ કુદુટબડિન પર્વતમુવલે, સુખમૈન મનસ્સુ ગલવાડૈ તિરુગુ પ્રયાણમુનકુ હનુમંતુડુ સિદ્ધપડેનુ. " ||38.74||

"Having received the most precious jewel from the daughter of Janaka, like a mountain shaken and released from the impact of wind, very much pleased Hanuman prepared to return."||38.74||

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે આદિકાવ્યે વાલ્મીકીયે
ચતુર્વિંશત્ સહસ્રિકાયાં સંહિતાયામ્
શ્રીમત્સુંદરકાંડે અષ્ટત્રિંશસ્સર્ગઃ ||

Thus ends the Sarga thirty-eight of Sundarakanda in Ramayana the first ever poem composed in Sanskrit by the first poet sage Valmiki.

|| om tat sat ||

 

 

 

 

 

 

 

||Sloka 38.43||

એવમસ્ત્રવિદાં શ્રેષ્ઠઃ સત્વવાન્ બલવાનપિ|
કિમર્થં અસ્ત્રં રક્ષસ્સુ ન યોજયતિ રાઘવઃ||38.43||

સ|| રાઘવ એવં અસ્ત્રવિદાં શ્રેષ્ઠઃ સત્યવાન્ બલવાન્ અપિ રક્ષસ્સુ અસ્ત્રં કિમર્થં ન યોજસિ||

||Sloka meanings||

રાઘવ એવં અસ્ત્રવિદાં શ્રેષ્ઠઃ -
ઓ રાઘવા અસ્ત્રમુલુ પ્રયોગિંચુવારિલો શ્રેષ્ઠુડવુ
સત્યવાન્ બલવાન્ અપિ - સત્યસંધુડુ મહાશક્તિગલવાડવુ
રક્ષસ્સુ અસ્ત્રં- રાક્ષસુલપૈ અસ્ત્રમુલનુ
કિમર્થં ન યોજસિ - એંદુકુ પ્રયોગિંચવુ.

રાઘવ એવં અસ્ત્રવિદાં શ્રેષ્ઠઃ -
Oh Raghava ! Being the best of users of weapons
સત્યવાન્ બલવાન્ અપિ - truthful and powerful too
રક્ષસ્સુ અસ્ત્રં- weapons against the Rakshasas.
કિમર્થં ન યોજસિ - why are you not using

||Sloka summary||

"ઓ રાઘવા અસ્ત્રમુલુ પ્રયોગિંચુવારિલો શ્રેષ્ઠુડવુ બલવંતુડવુ અયિ ઈ રાક્ષસુલપૈ એંદુકુ અસ્ત્રમુલનુ પ્રયોગિંચવુ."||38.43||

"Oh Raghava ! Being the best of users of weapons, truthful and powerful, why are you not using the weapons against the Rakshasas." ||38.43||

||Sloka 38.44||

ન નાગ નાપિ ગંધર્વા નાસુરા ન મરુદ્ગણાઃ||44||
રામસ્ય સમરે વેગં શક્તાઃ પ્રતિસમાધિતુમ્|

સ||સમરે રામસ્યવેગં પ્રતિસમાધિતું ન નાગાઃ ન ગંધર્વા ન સુરાઃ ન મરુદ્ગણાઃ અપિ શક્તાઃ ||

||Sloka meanings||

સમરે રામસ્યવેગં પ્રતિસમાધિતું -
સમરમુલો રામુનિ ધાટિકિ નિલબડુટકુ
ન નાગાઃ ન ગંધર્વા ન સુરાઃ -
નાગુલુ ગંધર્વુલુ સુરુલુ
ન મરુદ્ગણાઃ અપિ શક્તાઃ -
મરુદ્ગણમુલુ કૂડા સમર્થુલુ કારુ

સમરે રામસ્યવેગં પ્રતિસમાધિતું -
matching the speed of Rama to hit back in a battle
ન નાગાઃ ન ગંધર્વા ન સુરાઃ -
neither Nagas, Gandharvas, Suras
ન મરુદ્ગણાઃ અપિ શક્તાઃ -
nor Maruts are capable of

||Sloka summary||

"સમરમુલો રામુનિ ધાટિકિ નિલબડુટકુ નાગુલુ ગંધર્વુલુ સુરુલુ મરુદ્ગણમુલુ કૂડા સમર્થુલુ કારુ."||38.44||

"Neither Nagas, Gandharvas, Suras, Maruts are capable of matching the speed of Rama to hit back in a battle."||38.44||

||Sloka 38.45||

તસ્ય વીર્યવતઃ કશ્ચિત્ યદ્યસ્તિ મયિ સંભ્રમઃ||38.45||
કિમર્થં ન શરૈઃ તીક્ષ્ણૈઃ ક્ષયં નયતિ રાક્ષસાન્|

સ||વીર્યવતઃ તસ્ય મયિ કશ્ચિત્ સંભ્રમઃ અસ્તિ યદિ તતઃ તીક્ષ્ણૈઃ બાણૈઃ રાક્ષસાન્ કિમર્થં ક્ષયં ન નયતિ||

||Sloka meanings||

વીર્યવતઃ - વીરુડૈન રામુનકુ
તસ્ય મયિ કશ્ચિત્ સંભ્રમઃ અસ્તિ યદિ-
નાપૈ કિંચિત્તુ દયવુન્ના
તતઃ તીક્ષ્ણૈઃ બાણૈઃ - તીક્ષણમૈન બાણમુલતો
રાક્ષસાન્ કિમર્થં ક્ષયં ન નયતિ-
રાક્ષસુલનુ એંદુકુ નાશનમુ ચેયુટલેદુ?

વીર્યવતઃ - hero of great discipline
તસ્ય મયિ કશ્ચિત્ સંભ્રમઃ અસ્તિ યદિ-
if he has even a little anxiety about me
તતઃ તીક્ષ્ણૈઃ બાણૈઃ - then with sharp arrows
રાક્ષસાન્ કિમર્થં ક્ષયં ન નયતિ-
why not destroy the Rakshasas

||Sloka summary||

"આ વીરુડૈન રામુનકુ નાપૈ કિંચિત્તુ દયવુન્ના તીક્ષણમૈન બાણમુલતો રાક્ષસુલનુ એંદુકુ નાશનમુ ચેયુટલેદુ?"||38.45||

"If the hero of great discipline has even a little anxiety about me then with sharp arrows why not destroy the Rakshasas". ||38.45||

||Sloka 38.46||

ભ્રાતુરાદેશમાદાય લક્ષ્મણોવા પરંતપઃ||38.46||
કસ્ય હેતોર્નમાં વીરં પરિત્રાતિ મહાબલઃ|

સ|| પરંતપઃ મહાબલઃ વીરઃ લક્ષ્મણો વા ભ્રાતુઃ આદેશં આદાયા કસ્યહેતોઃ મામ્ ન પરિત્રાતિ ||

||Sloka meanings||

પરંતપઃ મહાબલઃ વીરઃ -
પરંતપુડુ મહાબલુડુ વીરુડુ અયિન
લક્ષ્મણો વા ભ્રાતુઃ આદેશં આદાયા -
લક્ષ્મણુડુ અન્નગારિ આદેશમુતો
કસ્યહેતોઃ મામ્ ન પરિત્રાતિ -
એંદુકુ નન્નુ રક્ષિંચુટ લેદુ?"

પરંતપઃ મહાબલઃ વીરઃ લક્ષ્મણો વા-
scorcher of enemies, powerful warrior Lakshmana
ભ્રાતુઃ આદેશં આદાયા -
taking order from his brother.
કસ્યહેતોઃ મામ્ ન પરિત્રાતિ -
for what reason he is not coming to my rescue

||Sloka summary||

"પરંતપુડુ મહાબલુડુ વીરુડુ અયિન લક્ષ્મણુડુ અન્નગારિ આદેશમુતો એંદુકુ નન્નુ રક્ષિંચુટ લેદુ?" ||38.46||

"The scorcher of enemies, powerful warrior Lakshmana, for what reason he is not coming to my rescue taking order from his brother. "||38.46||

||Sloka 38.47||

યદિ તૌ પુરુષવ્યાઘ્રૌ વાય્વગ્નિસમ તેજસૌ||38.47||
સુરાણામપિ દુર્દર્ષૌ કિમર્થં મામુપેક્ષતઃ|

સ|| વાય્વગ્નિસમતેજસૌ પુરુષવ્યાઘ્રૌ તૌ સુરાણાં દુર્ધર્ષૌ યદિ અપિ માં કિમર્થં ઉપેક્ષતઃ||

||Sloka meanings||

વાય્વગ્નિસમતેજસૌ -
વાયુવુ અગ્નિતો સમાનમૈન તેજસ્સુગલ
પુરુષવ્યાઘ્રૌ તૌ સુરાણાં અપિ દુર્ધર્ષૌ યદિ -
પુરુષવ્યાઘ્રમુ લગુ વારિનિ સુરુલુ કૂડા એદુરુકોનલેનપ્પુડુ
અપિ માં કિમર્થં ઉપેક્ષતઃ- નન્નુ એંદુકુ ઉપેક્ષિંચુચુન્નારુ

વાય્વગ્નિસમતેજસૌ - equal to fire and wind in power
પુરુષવ્યાઘ્રૌ તૌ સુરાણાં અપિ દુર્ધર્ષૌ યદિ -
two tigers among men, unassailable even for gods,
અપિ માં કિમર્થં ઉપેક્ષતઃ- why are they disregarding me.

||Sloka summary||

"વાયુવુ અગ્નિતો સમાનમૈન તેજસ્સુગલ પુરુષવ્યાઘ્રમુ લગુ વારિનિ સુરુલુ કૂડા એદુરુકોનલેરુ. વારુ નન્નુ એંદુકુ ઉપેક્ષિંચુચુન્નારુ?" ||38.47||

"The two tigers among men, resembling fire and wind , unassailable even for gods, why are they disregarding me."||38.47||

||Sloka 38.48||

મમૈવ દુષ્કૃતં કિંચિન્મહદસ્તિ ન સંશયઃ||48||
સમર્થા વ પિ તૌ યન્માં નાવેક્ષેતે પરંતપૌ|

સ||મમૈવ મહત્ કિંચિત્ દુષ્કૃતં અસ્તિ |સંશયઃ ન | યત્ સમર્થાવપિ પરંતપૌ તૌ મામ્ ન આવેક્ષેતે||

||Sloka meanings||

મમૈવ મહત્ કિંચિત્ દુષ્કૃતં અસ્તિ -
નાલો એદો મહત્તરમૈન પાપમુ ઉન્નદિ
સંશયઃ ન - સંશયમુ લેદુ
યત્ સમર્થાવપિ પરંતપૌ તૌ મામ્ ન આવેક્ષેતે -
સમર્ધુલૈનાગાનિ આ પરંતપુલુ નન્નુ ઉપેક્ષિંચુચુન્નારુ

મમૈવ મહત્ કિંચિત્ દુષ્કૃતં અસ્તિ -
some great sin has been committed by me
સંશયઃ ન - no doubt.
યત્ સમર્થાવપિ પરંતપૌ તૌ મામ્ ન આવેક્ષેતે -
although capable scorcher of enemies, they are not delivering me

||Sloka summary||

"નાલો એદો મહત્તરમૈન પાપમુ ઉન્નદિ. સંશયમુ લેદુ. સમર્ધુલૈનાગાનિ આ પરંતપુલુ નન્નુ ઉપેક્ષિંચુચુ." ||38.48||

"Some great sin has been committed by me. There is no doubt. Although capable scorcher of enemies, they are not delivering me ( from my troubles)" ||38.48||

||Sloka 38.49||

વૈદેહ્યા વચનં શ્રુત્વા કરુણં સાશ્રુભાષિતમ્||38.49||
અથાબ્રવીન્મહાતેજા હનુમાન્મારુતાત્મજઃ|

સ|| અથ મહાતેજા મારુતાત્મજઃ હનુમાન્ વૈદેહ્યાઃ સાશ્રુભાષિતં કરુણં વચનં શ્રુત્વા અબ્રવીત્ ||

||Sloka meanings||

વૈદેહ્યાઃ સાશ્રુભાષિતં કરુણં વચનં શ્રુત્વા-
વૈદેહિ યોક્ક આ કન્નીરુતો પલિકિન વચનમુલનુ વિનિન
અથ મહાતેજા મારુતાત્મજઃ હનુમાન્ -
મહા તેજમુ કલ મારુતાત્મજુડગુ આ હનુમંતુડુ
અબ્રવીત્ - ઇટ્લુ પલિકેનુ

વૈદેહ્યાઃ સાશ્રુભાષિતં કરુણં વચનં શ્રુત્વા-
hearing those piteous words spoken by Sita with tears
અથ મહાતેજા મારુતાત્મજઃ હનુમાન્ -
powerful son of wind god, Hanuman
અબ્રવીત્ - spoke

||Sloka summary||

"વૈદેહિ યોક્ક આ કન્નીરુતો પલિકિન વચનમુલનુ વિનિન મહા તેજમુ કલ આ હનુમંતુડુ ઇટ્લુ પલિકેનુ." ||38.49||

"Then the powerful son of wind god, Hanuman hearing those piteous words spoken by Sita with tears, spoke in reply."||38.49||

||Sloka 38.50||

ત્વચ્છોકવિમુખો રામો દેવિ સત્યેન તે શપે||38.50||
રામે દુઃખાભિપન્ને ચ લક્ષ્મણઃ પરિતપ્યતે|

સ|| દેવિ રામઃ ત્વત્ શોકવિમુખઃ | સત્યેન તે શપે |રામે દુઃખાભિપન્ને લક્ષ્મણઃ પરિતપ્યતે ||

||Sloka meanings||

દેવિ રામઃ ત્વત્ શોકવિમુખઃ -
ઓ દેવિ ની વિયોગ શોકમુતો રામુડુ વિષયમુલલો વિમુખત ચૂપિંચુચુન્નાડુ
સત્યેન તે શપે -
સત્યમુગા પ્રમાણમુ ચેસિ ચેપ્પુચુન્નાનુ
રામે દુઃખાભિપન્ને લક્ષ્મણઃ પરિતપ્યતે -
રામુડુ દુઃખમુલો નુંડુટવલન લક્ષ્મણુડુ કૂડા દુઃખમુલો ઉન્નાડુ.

દેવિ રામઃ ત્વત્ શોકવિમુખઃ -
O Devi, Rama in deep sorrow because of you, is averse to doing anything.
સત્યેન તે શપે - I vouch for the truth.
રામે દુઃખાભિપન્ને લક્ષ્મણઃ પરિતપ્યતે - Rama being immersed in sorrow, Lakshmana too is in sorrow

||Sloka summary||

"ઓ દેવિ ની વિયોગ શોકમુતો રામુડુ વિષયમુલલો વિમુખત ચૂપિંચુચુન્નાડુ. સત્યમુગા પ્રમાણમુ ચેસિ ચેપ્પુચુન્નાનુ. રામુડુ દુઃખમુલો નુંડુટવલન લક્ષ્મણુડુ કૂડા દુઃખમુલો ઉન્નાડુ." ||38.50||

"Oh Devi ! In deep sorrow because of you Rama is averse to doing anything. I vouch for the truth. Rama being immersed in sorrow, Lakshmana wails." ||38.50||

||Sloka 38.51||

કથંચિત્ ભવતી દૃષ્ટા ન કાલઃ પરિશોચિતુમ્||51||
ઇમં મુહૂર્તં દુઃખાનાં દ્રક્ષ્યસ્યંતમનિંદિતે|

સ|| કથંચિત્ ભવતી દૃષ્ટા| પરિદેવિતું કાલઃ ન| અનિંદિતે ઇમં મુહૂર્તં દુઃખાનાં અંતં દ્રક્ષ્યસિ||

||Sloka meanings||

કથંચિત્ ભવતી દૃષ્ટા - એલાગો નીવુ ચૂડબડિનાવુ
પરિદેવિતું કાલઃ ન - વિચારિંચવલસિન કાલમુ કાદુ
અનિંદિતે ઇમં મુહૂર્તં - ઓ પૂજ્યુરાલા ઈ ક્ષણમે
દુઃખાનાં અંતં દ્રક્ષ્યસિ - દુઃખમુલ અંતમુ ચૂચેદવુ

કથંચિત્ ભવતી દૃષ્ટા -
now that somehow you having been found
પરિદેવિતું કાલઃ ન -
not the time for sorrowing.
અનિંદિતે ઇમં મુહૂર્તં -
O blameless lady, this moment
દુઃખાનાં અંતં દ્રક્ષ્યસિ -
will see the end of your sorrows

||Sloka summary||

"એલાગો નીવુ ચૂડબડિનાવુ. ઇદિ વિચારિંચવલસિન કાલમુ કાદુ. ઓ પૂજ્યુરાલા ! ઈ ક્ષણમે દુઃખમુલ અંતમુ ચૂચેદવુ." ||38.51||

"Now that somehow you having been found, this is not the time for sorrowing. Oh Blameless lady ! This moment you will see the end of your sorrows" ||38.51||

||Sloka 38.52||

તાવુભૌ પુરુષવ્યાઘ્રૌ રાજપુત્રૌ મહાબલૌ||52||
ત્વદ્દર્શન કૃતોત્સાહૌ લંકાં ભસ્મીકરિષ્યતઃ|

સ|| પુરુષવ્યાઘ્રૌ મહાબલૌ ત્વત્ દર્શન કૃતોત્સાહૌ ઉભૌ તૌ રાજપુત્રૌ લંકાં ભસ્મીકરિષ્યતઃ||

||Sloka meanings||

ત્વત્ દર્શન કૃતોત્સાહૌ - ની દર્શનમુનકૈ ઉત્સાહમુતો
પુરુષવ્યાઘ્રૌ મહાબલૌ - મહાબલવંતુલૂ પુરુષવ્યાઘ્રમુલુ અગુ
ઉભૌ તૌ રાજપુત્રૌ - આ રાજપુત્રુલુ ઇદ્દરૂ
લંકાં ભસ્મીકરિષ્યતઃ - લંકાનગરમુનુ ભસ્મમુ ચેસેદરુ

ત્વત્ દર્શન કૃતોત્સાહૌ -
anxious for seeing you
પુરુષવ્યાઘ્રૌ મહાબલૌ -
two tigers among men, powerful
ઉભૌ તૌ રાજપુત્રૌ -
both the princes
લંકાં ભસ્મીકરિષ્યતઃ -
will reduce the Lanka to ashes

||Sloka summary||

"આ મહાબલવંતુલૂ પુરુષવ્યાઘ્રમુલુ અગુ રાજપુત્રુલુ ઇદ્દરૂ ની દર્શનમુ નકૈ ઉત્સાહમુતો ઈ લંકાનગરમુનુ ભસ્મમુ ચેસેદરુ."||38.52||

"The two tigers among men, powerful are anxious for seeing you. The two princes will reduce the Lanka to ashes."||38.52||

||Sloka 38.53||

હત્વા ચ સમરે ક્રૂરં રાવણં સ બાંધવમ્||53||
રાઘવસ્ત્વાં વિશાલાક્ષિ નેષ્યતિ સ્વાં પુરીં પ્રતિ|

સ|| વિશાલાક્ષી રાઘવઃ સહબાંધવં કૄરં રાવણં હત્વા સ્વાં પુરીં પ્રતિ ત્વાં નેષ્યતિ ||

||Sloka meanings||

વિશાલાક્ષી - ઓ વિશાલાક્ષી
સહબાંધવં કૄરં રાવણં હત્વા -
કૄરુડૈન રાવણુનિ અતનિ બંધુવુલતો સહા હતમાર્ચિ
રાઘવઃ સ્વાં પુરીં પ્રતિ -
રાઘવુડુ તન પુરમુનકુ
ત્વાં નેષ્યતિ - નિન્નુ ગોનિપોવુનુ

વિશાલાક્ષી - O wide eyed lady
સહબાંધવં કૄરં રાવણં હત્વા -
after killing evil Ravana along with his relatives,
સ્વાં પુરીં પ્રતિ - to his city
રાઘવઃ ત્વાં નેષ્યતિ -Raghava will take you

||Sloka summary||

"ઓ વિશાલાક્ષી રાઘવુડુ રાવણુનિ અતનિ બંધુવુલતો સહા હતમાર્ચિ નિન્નુ તન પુરમુનકુ તીસુકુપોવુનુ". ||38.53||

"Oh Wide eyed lady ! Raghava after killing evil Ravana along with his relatives, will take you to his city". ||38.53||

||Sloka 38.54||

બ્રૂહિ યદ્રાઘવો વાચ્યો લક્ષ્મણશ્ચ મહાબલઃ||54||
સુગ્રીવો વાપિ તેજસ્વી હરયોsપિ સમાગતઃ|

સ|| રાઘવઃ યત્ વાચ્યઃ મહાબલઃ લક્ષ્મણશ્ચ તેજસ્વી સુગ્રીવો અપિ સમાગતાઃ હરયો અપિ બ્રૂહિ||

||Sloka meanings||

રાઘવઃ યત્ વાચ્યઃ બ્રૂહિ -
રાઘવુનકુ એમિ માટલુ ચેપ્પવલેનો અવિ નીવુ ચેપ્પુમુ
મહાબલઃ લક્ષ્મણશ્ચ - મહાબલુડુ લક્ષ્મણુનકુ
તેજસ્વી સુગ્રીવો અપિ સમાગતાઃ હરયો અપિ -
તેજસ્વિ સુગ્રીવુનકુ અક્કડ સમાગમૈન વાનરુલકુ કૂડા

રાઘવઃ યત્ વાચ્યઃ બ્રૂહિ -
tell me those words for mighty Raghava
મહાબલઃ લક્ષ્મણશ્ચ - powerful Lakshmana
તેજસ્વી સુગ્રીવો અપિ સમાગતાઃ હરયો અપિ -
brilliant Sugriva and all other Vanaras gathered there

||Sloka summary||

"રાઘવુનકુ, મહાબલુડુ લક્ષ્મણુનકુ, તેજસ્વિ સુગ્રીવુનકુ અક્કડ સમાગમૈન વાનરુલકુ એમિ માટલુ ચેપ્પવલેનો અવિ નીવુ ચેપ્પુમુ". ||38.54||

"Tell me those words for mighty Raghava, the powerful Lakshmana, the brilliant Sugriva and all other Vanaras gathered there". ||38.54||

||Sloka 38.55||

ઇત્યુક્તવતિ તસ્મિંશ્ચ સીતા સુરસુતોપમા||55||
ઉવાચ શોક સંતપ્તા હનૂમંતં પ્લવંગમમ્|

સ|| તસ્મિન્ ઇત્યુક્તવતિ સુરસુતોપમા સીતા શોક સંતપ્તા પ્લવંગમં હનુમંતં ઉવાચ||

||Sloka meanings||

તસ્મિન્ ઇત્યુક્તવતિ સુરસુતોપમા -
ઈ વિધમુગા ચેપ્પબડિન, સુરલતો સમાનમૈન
સીતા શોક સંતપ્તા -
શોકમુલો ઉન્નઆ સીતા
પ્લવંગમં હનુમંતં ઉવાચ -
મારુતાત્મજુડગુ હનુમંતુનિતો ઇટ્લુ પલિકેનુ

તસ્મિન્ ઇત્યુક્તવતિ સીતા સુરસુતોપમા -
thus spoken to, Sita who is like a divine lady
શોક સંતપ્તા - immersed in sorrow
પ્લવંગમં હનુમંતં ઉવાચ -
spoke to Hanuman the best among fliers

||Sloka summary||

"ઈ વિધમુગા ચેપ્પબડિન, શોકમુલો ઉન્ન, સુરલતો સમાનમૈન આ સીતા મારુતાત્મજુડગુ હનુમંતુનિતો ઇટ્લુ પલિકેનુ." ||38.55||

"Thus asked, Sita who is like a divine lady, immersed in sorrow , spoke to Hanuman the best among fliers."||38.55||

||Sloka 38.56||

કૌસલ્યા લોકભર્તારં સુષુવે યં મનસ્વિની||38.56||
તં મમાર્થે સુખમ્ પૃછ્ચ શિરસા ચાભિવાદય|

સ|| લોકભર્તારં યં મનસ્વિની કૌસલ્યા સુષુવે તં મદર્થં સુખં પૃચ્છ શિરસા અભિવાદય ચ સુખમ્ પૃછ્ચ ||

||Sloka meanings||

લોકભર્તારં - લોકમુ સંરક્ષિંચુટકુ
યં મનસ્વિની કૌસલ્યા સુષુવે -
મનસ્વિનિ અયિન કૌસલ્ય એવરિનિ જન્મનિચ્ચેનો
તં મદર્થં શિરસા અભિવાદય ચ-
વાનિકિ ના કોરકુ શિરસ્સુ વંચિ અભિવાદમુ ચેસિ
સુખમ્ પૃછ્ચ- કુશલમુ અડુગુમુ

લોકભર્તારં -
lord of the world
યં મનસ્વિની કૌસલ્યા સુષુવે -
whom sensitive woman Kausalya bore
તં મદર્થં શિરસા અભિવાદય ચ-
for my sake bowing the head,
સુખમ્ પૃછ્ચ-
ask the well-being of him

||Sloka summary||

"લોકમુ સંરક્ષિંચુટકુ મનસ્વિનિ અયિન કૌસલ્ય એવરિનિ જન્મનિચ્ચેનો વાનિકિ નાકોરકુ શિરસ્સુ વંચિ અભિવાદમુ ચેસિ વારિ કુશલમુ અડુગુમુ." ||38.56||

"For my sake bowing the head, ask the well-being of him, who is the lord of the worlds whom Kausalya bore."||38.56||

||Sloka 38.57,58||

સ્રજશ્ચ સર્વરત્નાનિ પ્રિયાયાશ્ચ વરાંગના||57||
ઇશ્વર્યં ચ વિશાલાયાં પૃથિવ્યાં અપિ દુર્લભમ્|

પિતરં માતરં ચૈવ સમ્માન્યાભિપ્રસાદ્યચ||58||
અનુપ્રવ્રજિતો રામં સુમિત્રા યેન સુપ્રજાઃ|

સ||સ્રજશ્ચ સર્વરત્નાનિ પ્રિયાઃ યાઃ વરાંગન્યાઃ વિશાલાયાં પૃથિવ્યાં દુર્લભં ઇશ્વર્યે ચાપિ અભિ પ્રસાદ્ય ચ પિતરં માતરં ચાપિ સમ્માન્ય યેન સુમિત્રા સુપ્રજાઃ રામં અનુપ્રવ્રાજિતઃ||

રામ ટીકાલો - 'યેન સુમિત્ર સુપ્રજ શોભનપુત્રવતી'

||Sloka meanings||

યેન સ્રજશ્ચ સર્વરત્નાનિ - એવરિ ચેત અન્નિ રત્નમુલનુ
પ્રિયાઃ યાઃ વરાંગન્યાઃ - અનુરાગવતુલૈન સ્ત્રીલનુ
વિશાલાયાં પૃથિવ્યાં - વિશાલમૈન પૃથિવિની
દુર્લભં ઇશ્વર્યે ચાપિ સ્રજશ્ચ - દુર્લભમૈન ઇશ્વર્યમુનુ ત્યજિંચિ
સુમિત્રા સુપ્રજાઃ ચ - સુમિત્ર શોભનપુત્રવતિયો
(સઃ) પિતરં માતરં ચાપિ સમ્માન્ય અભિપ્રસાદ્ય-
તલ્લિ તંડ્રુલનુ ગૌરવિંચિ વારિ અનુમતિતો
રામં અનુપ્રવ્રાજિતઃ- રામુનિ અનુસરિંચિનવાડુ

યેન સ્રજશ્ચ સર્વરત્નાનિ -
by whom all the riches have been given up
પ્રિયાઃ યાઃ વરાંગન્યાઃ -
dear one and best of women
વિશાલાયાં પૃથિવ્યાં -
the vast kingdom
દુર્લભં ઇશ્વર્યે ચાપિ સ્રજશ્ચ -
difficult to obtain prosperity also
સુમિત્રા સુપ્રજાઃ ચ -
whom made Sumitra known as great mother
(સઃ) પિતરં માતરં ચાપિ સમ્માન્ય અભિપ્રસાદ્ય-
having respected his father and mother and pleased them
રામં અનુપ્રવ્રાજિતઃ-
followed Rama

||Sloka summary||

"એવરુ પુષ્પમાલિકલનૂ , અન્નિ રત્નમુલનુ અનુરાગવતુલૈન સ્ત્રીલનુ વિશાલમૈન પૃથિવિની દુર્લભમૈન ઇશ્વર્યમુનુ ત્યજિંચિ, એવરિવલન સુમિત્રનુ શોભનપુત્રવતિયો અટ્ટિ લક્ષ્મણુડુ, તલ્લિ તંડ્રુલનુ ગૌરવિંચિ વારિ અનુમતિતો રામુનિ અનુસરિંચિનવાડુ. ||38.57,58||

"Lakshmana, the son of Sumitra who gave up all riches garlands, his dear wife , the best of women , the vast kingdom which is most difficult to obtain and also prosperity , who having respected his father and mother, was pleased to adopt the ascetic life and accompanied Rama." ||38.57,58||

||Sloka 38.59||

અનુકૂલ્યેન ધર્માત્મા ત્યક્ત્વા સુખમનુત્તમમ્||59||
અનુગચ્છતિ કાકુત્સ્થં ભ્રાતરં પાલયન્ વને|

સ||ધર્માત્મા અનુત્તમં સુખં ત્યક્ત્વા ભ્રાતરં કાકુત્સ્થં વને આનુકૂલ્યેન પાલયન્ અનુગચ્છતિ||

||Sloka meanings||

ધર્માત્મા અનુત્તમં સુખં ત્યક્ત્વા-
ધર્માત્મુડુ , અત્યુત્તમમૈન સુખમુ નુ ત્યજિંચિ
ભ્રાતરં કાકુત્સ્થં વને -
અન્નગારૈન કાકુત્સ્થુનિકિ વનમુલો
આનુકૂલ્યેન પાલયન્ અનુગચ્છતિ - અનુકૂલમુગા પાલિંચુટકુ વેળ્ળેનુ

ધર્માત્મા અનુત્તમં સુખં ત્યક્ત્વા-
great, righteous having given up his pleasures
ભ્રાતરં કાકુત્સ્થં વને અનુગચ્છતિ-
followed his brother into the forest
આનુકૂલ્યેન પાલયન્ -
in order to be able to serve him.

||Sloka summary||

"લક્ષ્મણુડુ ધર્માત્મુડુ , અત્યુત્તમમૈન સુખમુ નુ ત્યજિંચિ અન્નગારૈન કાકુત્સ્થુનિ કિ તોડુનીડગા વનમુલો વુંડુટકુ વેળ્ળેનુ." ||38.59||

"Great, righteous Lakshmana who had given up his pleasures and followed his brother into the forest in order to be able to serve him." ||38.59||

||Sloka 38.60||

સિંહસ્કંધો મહાબાહુઃ મનસ્વી પ્રિયદર્શનઃ||38.60||
પિતૃવત્ વર્તતે રામે માતૃન્માં સમાચરન્|

સ||સિંહસ્કંધઃ મહાબાહુઃ મનસ્વિ પ્રિયદર્શનઃ મામ્ માત્રુવત્ સમાચરન્ રામે પિત્રુવત્ વર્તતે||

||Sloka meanings||

સિંહસ્કંધઃ મહાબાહુઃ -
સિંહપુ સ્કંધમુવંટિ સ્કંધમુકલ, મહાબાહુવુલુ કલ
મનસ્વિ પ્રિયદર્શનઃ -
મનસ્વિ, પ્રિયદર્શનુડુ
મામ્ માત્રુવત્ સમાચરન્ -
નન્નુ કન્નતલ્લિલાગ
રામે પિત્રુવત્ વર્તતે -
રામુનિ કન્ન તંડ્રિલાગા ચૂચુકોનુનુ

સિંહસ્કંધઃ મહાબાહુઃ -
'lion shouldered, with powerful arms
મનસ્વિ પ્રિયદર્શનઃ -
high souled, handsome
મામ્ માત્રુવત્ સમાચરન્ -
treats me like his mother.
રામે પિત્રુવત્ વર્તતે -
treats Rama as his father

||Sloka summary||

"સિંહપુ સ્કંધમુવંટિ સ્કંધમુકલ, મહાબાહુવુલુ કલ, મનસ્વિ, પ્રિયદર્શનુડુ. નન્નુ કન્નતલ્લિલાગ રામુનિ કન્ન તંડ્રિલાગા ચૂચુકોનુનુ."||38.60||

"Lakshmana who is lion shouldered, with powerful arms, high souled, handsome , who treats Rama as his father and treats me like his mother." ||38.60||

||Sloka 38.61,62||

હ્રિયમાણાં તદા વીરો ન તુ માં વેદ લક્ષ્મણઃ||38.61||
વૃદ્ધોપસેવી લક્ષ્મીવાન્ શક્તોન બહુભાષિતા|
રાજપુત્ત્રઃ પ્રિયશ્રેષ્ઠઃ સદૃશઃ શ્વસુરસ્યમે||38.62||

સ||વીરઃ લક્ષ્મણઃ તદા મામ્ હ્રિયમાણં ન વેદ વૃદ્ધોપસેવી લક્ષ્મીવાન્ શક્તઃ ન બહુભાષિતા મે શ્વશુરસ્ય સદૃશઃ પ્રિયઃ શ્રેષ્ઠઃ રાજપુત્રઃ||

||Sloka meanings||

તદા વીરઃ લક્ષ્મણઃ - અપ્પુડુ વીરુડુ લક્ષ્મણુનિકિ
મામ્ હ્રિયમાણં ન વેદ - નન્નુ અપહરિંપબડડમુ તેલિયદુ
વૃદ્ધોપસેવી લક્ષ્મીવાન્ શક્તઃ - વૃદ્ધુલનિ સેવિંચુ સમર્થુડૈન
ન બહુભાષિતા - મિત ભાષિ
પ્રિયઃ શ્રેષ્ઠઃ રાજપુત્રઃ - પ્રિયમનવાડુ, શ્રેષ્ઠુડુ રાજપુત્રુડુ
મે શ્વશુરસ્ય સદૃશઃ - નાકુ મામગારિતો સમાનુડુ."

તદા વીરઃ લક્ષ્મણઃ - then heroic Lakshmana
મામ્ હ્રિયમાણં ન વેદ -
did not know when I was being carried away
વૃદ્ધોપસેવી લક્ષ્મીવાન્ શક્તઃ -
serves elders, prosperous, energetic
ન બહુભાષિતા -
reserved in his speech
પ્રિયઃ શ્રેષ્ઠઃ રાજપુત્રઃ -
dear one, prince and best
મે શ્વશુરસ્ય સદૃશઃ -
equal to me like my father-in-law

||Sloka summary||

"વીરુડુ લક્ષ્મણુનિ કિ નન્નુ અપહરિંપબડડમુ તેલિયદુ. વૃદ્ધુલનિ સેવિંચુ, વિવેકમુગલ સમર્થુડૈન અંદરિમેપ્પુ પોંદિન આ રાજકુમારુડુ ના મામગારિતો સમાનુડુ." ||38.61,62||

"Heroic Lakshmana who did not know when I was being carried away, who serves elders, prosperous, energetic reserved in his speech, like my father-in-law, is dear to Rama"||38.61,62||

||Sloka 38.63,64||

મમ પ્રિયતરો નિત્યં ભ્રાતા રામસ્ય લક્ષ્મણઃ|
નિયુક્તો ધુરિ યસ્યાં તુ તામુદ્વહતિ વીર્યવાન્||38.63||
યં દૃષ્ટ્વા રાઘવો નૈવ વૃત્તં આર્યમનુસ્મરેત્|
સ મમાર્થાય કુશલં વક્તવ્યો વચનાન્મમ||38.64||

સ|| || રામસ્ય ભ્રાતા લક્ષ્મણઃ નિત્યં મમ પ્રિયતરઃ વીર્યવાન્ યસ્યાં ધુરિ નિયુક્તઃ તાં ઉદ્વહતિ||યં દૃષ્ટ્વા રાઘવઃ વૃત્તં આર્યં ન અનુસ્મરેત્ સઃ મમ આર્થાય મમ વચનાત્ કુશલં વક્તવ્યઃ||

||Sloka meanings||

રામસ્ય ભ્રાતા લક્ષ્મણઃ - રામુનિ યોક્ક તમ્મુડુ લક્ષ્મણુડુ
નિત્યં મમ પ્રિયતરઃ -એલ્લપ્પુડૂ નાકુ પ્રિયમૈન વાડુ
વીર્યવાન્ યસ્યાં ધુરિ નિયુક્તઃ - વીરુડુ એપનિ અપ્પગિંચિના
તાં ઉદ્વહતિ - દાનિનિ નિર્વર્તિંચુવાડુ
યં દૃષ્ટ્વા રાઘવઃ - એવરિનિ ચૂચિ રામુડુ
વૃત્તં આર્યં ન અનુસ્મરેત્ - જરિગિન વૃત્તાંતમુ તલચડો
સઃ મમ આર્થાય - અતનિનિ ના કોરકુ
મમ વચનાત્ કુશલં વક્તવ્યઃ - ના માટગા કુશલમુનુ અડુગુમુ

રામસ્ય ભ્રાતા લક્ષ્મણઃ -
Lakshmana, Rama's brother
નિત્યં મમ પ્રિયતરઃ -
always dear to me,
વીર્યવાન્ યસ્યાં ધુરિ નિયુક્તઃ તાં ઉદ્વહતિ -
discharge whatever task assigned to him,
યં દૃષ્ટ્વા રાઘવઃ -
seeing whom Raghava
વૃત્તં આર્યં ન અનુસ્મરેત્ -
does not miss the noble one
સઃ મમ આર્થાય -
him, for may sake
મમ વચનાત્ કુશલં વક્તવ્યઃ -
in my words ask his well being

||Sloka summary||

"રામુનિ યોક્ક તમ્મુડુ લક્ષ્મણુડુ. એલ્લપ્પુડૂ નાકુ પ્રિયમૈન વાડુ. વીરુડુ એપનિ અપ્પગિંચિના નિર્વર્તિંચુવાડુ. એવરિનિ ચૂચિ રામુડુ જરિગિન વૃત્તાંતમુ તલચડો અતનિનિ ના કોરકૈ ના માટલુગા કુશલમુ અડુગુમુ". ||38.63,64||

"Rama's brother who is always dear to me, the heroic Lakshmana who will discharge whatever task assigned to him, seeing whom for support, Rama does not miss the noble one , for my sake with my words enquire about his welfare."||38.63,64||

||Sloka 38.65||

મૃદુર્નિત્યં શુચિર્દક્ષઃ પ્રિયો રામસ્ય લક્ષ્મણઃ|
યથા હિ વાનરશ્રેષ્ઠ દુઃખક્ષયકરો ભવેત્||38.65||
ત્વમસ્મિન્ કાર્યનિર્યોગે પ્રમાણં હરિસત્તમ||

સ|| વાનરશ્રેષ્ઠ હરિસત્તમઃ મૃદુઃ નિત્યં શુચિઃ દક્ષઃ રામસ્ય પ્રિયઃ લક્ષ્મણઃ યથા દુઃખક્ષયકરો ભવેત્ | અસ્મિન્ કાર્યનિયોગે ત્વં પ્રમાણં||

ગોવિન્દરાજુલવારુ તમ ટીકાલો- રામઃ યથા દુઃખક્ષયકરો ભવેત્ તથા વક્તવ્યઃ| અંટેરામુનિકિ એવિધમુગા દુઃખમુ તગ્ગુનો આવિધમુગા ચેપ્પવલેનુ અનિ ; અસ્મિન્ કાર્ય નિર્યોગે ત્વં પ્રમાણમ્ - ઈ કાર્યમુ સાધિંચુટલો નીવે તગિનવાડિવિ.

||Sloka meanings||

વાનરશ્રેષ્ઠ - ઓ વાનરોત્તમ વાનરશ્રેષ્ઠ
રામસ્ય પ્રિયઃ લક્ષ્મણઃ - રામુનિકિ પ્રિયુડુ લક્ષ્મણુડુ
મૃદુઃ નિત્યં શુચિઃ દક્ષઃ- મૃદુસ્વભાવિ પાવનુડુ સમર્થુ
હરિસત્તમઃ યથા દુઃખક્ષયકરો ભવેત્ -
ઓ વાનરોત્તમ એ વિધમુગા દુઃખમુ ક્ષીણિંચુનો
અસ્મિન્ કાર્યનિયોગે - આ કાર્યસાધનકુ
ત્વં પ્રમાણં- નીવે તગિનવાડિવિ

વાનરશ્રેષ્ઠ - O best of Vanaras
રામસ્ય પ્રિયઃ લક્ષ્મણઃ - Lakshmana dear to Rama
મૃદુઃ નિત્યં શુચિઃ દક્ષઃ- soft, pure, competent
હરિસત્તમઃ o best of Vanaras
યથા દુઃખક્ષયકરો ભવેત્ - the way the sorrow can be mitigated
અસ્મિન્ કાર્યનિયોગે - in accomplishing this task
ત્વં પ્રમાણં- you are authority

||Sloka summary||

"ઓ વાનરોત્તમ મૃદુસ્વભાવિ પાવનુડુ સમર્થુડુ રામુનિકિ પ્રિયુડુ અયિન લક્ષ્મણુડુ એ વિધમુગા નાદુઃખમુનુ અંતમુચેયુનો અટ્લુ નીવુ કાર્યમુ સાધિંપ વલેનુÓ.||38.65||

"Oh best of Vanaras act in such a manner that Lakshmana who is soft, pure, competent and dear to Rama, can mitigate my suffering. You are a competent in accomplishing this task".||38.65||

||Sloka 38.66||

રાઘવઃ ત્વત્સમારંભાન્મયિ યત્નપરો ભવેત્||38.66||
ઇદં બ્રૂયાશ્ચ મે નાથં શૂરં રામં પુનઃ પુનઃ|

સ|| રાઘવઃ ત્વત્ સમારંભાત્ મયિ યત્નપરઃ ભવેત્ ! મે નાથં શૂરં રામં પુનઃ પુનઃ ઇદં બ્રૂયાઃ||

||Sloka meanings||

રાઘવઃ ત્વત્ સમારંભાત્ - રાઘવુડુ ની સંરંભમુ વલને
મયિ યત્નપરઃ ભવેત્ - નન્નુ રક્ષિંચુ યત્નમુલો પડુનુ
મે નાથં શૂરં રામં - ના નાધુડુ શૂરુડુ રામુનિકિ
પુનઃ પુનઃ ઇદં બ્રૂયાઃ - મરલ મરલ ચેપ્પુમુ

ત્વત્ સમારંભાત્ -
by your efforts alone
રાઘવઃ મયિ યત્નપરઃ ભવેત્ -
Raghava will try for my release
મે નાથં શૂરં રામં -
to my husband powerful Rama
પુનઃ પુનઃ ઇદં બ્રૂયાઃ -
tell these words again and again

||Sloka summary||

"રાઘવુડુ ની સંરંભમુ વલને નન્નુ રક્ષિંચુ યત્નમુલો પડુનુ. ના નાધુનિકિ મરલ મરલ ચેપ્પુમુ." ||38.66||

"By your efforts alone Raghava will try for my release. You tell these words to my husband powerful Rama again and again." ||38.66||

||Sloka 38.67||

જીવિતં ધારયિષ્યામિ માસં દશરથાત્મજ||38.67||
ઊર્ધ્વં માસાન્ન જીવેયં સત્યે નાહં બ્રવીમિ તે|

સ|| દશરથાત્મજ માસં જીવિતં ધારયિષ્યામિ | માસાત્ ઊર્ધ્વં ન જીવેયં| અહં સત્યેન તે બ્રવીમિ||

||Sloka meanings||

દશરથાત્મજ - દશરથાત્મજ
માસં જીવિતં ધારયિષ્યામિ -
નેનુ ઓક માસમુ જીવિતમુ ધરિંચેદનુ
માસાત્ ઊર્ધ્વં ન જીવેયં -
માસમુ ગડિચિ જીવિંચનુ
અહં સત્યેન તે બ્રવીમિ-
નેનુ સત્યમુગા ચેપ્પુચુન્નાનુ

દશરથાત્મજ - son of Dasaratha
માસં જીવિતં ધારયિષ્યામિ -
will live for one more month
માસાત્ ઊર્ધ્વં ન જીવેયં -
beyond this month I will not live
અહં સત્યેન તે બ્રવીમિ-
I am telling you the truth

||Sloka summary||

"દશરથાત્મજ નેનુ ઓક માસમુ જીવિતમુ ધરિંચેદનુ. માસમુ ગડિચિ જીવિંચનુ. નેનુ સત્યમુગા ચેપ્પુચુન્નાનુ." ||38.67||

"Oh Son of Dasaratha I will live for one more month. Beyond this month I will not live. I am telling you the truth." ||38.67||

||Sloka 38.68||

રાવણે નોપરુદ્ધાં માં નિકૃત્યા પાપકર્મણા||38.68||
ત્રાતુમર્હસિ વીર ત્વં પાતાળાદિવ કૌશિકીમ્|

સ|| વીર પાપકર્મણા રાવણેન નિકૃત્ય ઉપરુદ્ધાં માં ત્વં પાતાળાત્ કૌશિકીં ઇવ ત્રાતુમ્ અર્હસિ||

||Sloka meanings||

વીર પાપકર્મણા રાવણેન -
ઓ વીરા પાપકર્મુડગુ રાવણુનિ ચે
નિકૃત્ય ઉપરુદ્ધાં માં -
અવમાનિંપબડિ બંધિંચબડિન નન્નુ
પાતાળાત્ કૌશિકીં ઇવ -
નુવ્વુ પાતાળમુનુંચિ ઇંદ્રુનિ ઇશ્વર્યમુનુ વિષ્ણુવુ રક્ષિંચિનટ્લુ
ત્વં ત્રાતુમ્ અર્હસિ -
નીવુ નન્નુ (રાવણબંધમુનુંડિ) રક્ષિંપવલેનુ

પાપકર્મણા રાવણેન -
by the evil Ravana
ત્વં ત્રાતુમ્ અર્હસિ -
you can rescue me
નિકૃત્ય ઉપરુદ્ધાં માં -
who was insulted and imprisoned?
પાતાળાત્ કૌશિકીં ઇવ -
like riches of Indra from the nether world

||Sloka summary||

"ઓ વીરા પાપકર્મુડગુ રાવણુડુ નન્નુ બંધિંચિનવાડુ. પાતાળમુનુંચિ ઇંદ્રુનિ ઇશ્વર્યમુનુ વિષ્ણુવુ રક્ષિંચિનટ્લુ નીવુ નન્નુ રાવણબંધમુનુંડિ રક્ષિંપવલેનુ". ||38.68||

"Oh Hero ! From the insulting imprisonment by Ravana you can rescue me like Kausika was rescued from the underworld".||38.68||

||Sloka 38.69||

તતો વસ્ત્રગતં મુક્ત્વા દિવ્યં ચૂડામણિં શુભમ્||38.69||
પ્રદેયો રાઘવાયેતિ સીતા હનુમતે દદૌ|

સ|| તતઃ સીતા વસ્ત્રગતં શુભં દિવ્યં ચૂડામણિં મુક્ત્વા રાઘવાય પ્રદેયઃ ઇતિ હનુમતે દદૌ||

||Sloka meanings||

તતઃ સીતા વસ્ત્રગતં -
અપ્પુડુ સીત તન વસ્ત્રમુલો કટ્ટબડિન
શુભં દિવ્યં ચૂડામણિં મુક્ત્વા-
શુભકરમુ દિવ્યમુ અયિન ચૂડામણિનિ તીસિ
રાઘવાય પ્રદેયઃ ઇતિ હનુમતે દદૌ -
રાઘવુનકુ ઇવ્વમનિ હનુમંતુનિકિ ઇચ્ચેનુ

તતઃ સીતા વસ્ત્રગતં -
the Sita from her clothes
શુભં દિવ્યં ચૂડામણિં મુક્ત્વા-
taking out divine Chudamani
રાઘવાય પ્રદેયઃ ઇતિ હનુમતે દદૌ -
gave it to Hanuman to be given to Rama

||Sloka summary||

"અપ્પુડુ સીત તન વસ્ત્રમુલો કટ્ટબડિન શુભકરમુ દિવ્યમુ અયિન ચૂડામણિનિ તીસિ રાઘવુનકુ ઇવ્વમનિ હનુમંતુનિકિ ઇચ્ચેનુ." ||38.69||

"Then Sita took out the divine Chudamani tied up in her clothes and gave it to Hanuman to be given to Rama." ||38.69||

||Sloka 38.70||

પ્રતિગૃહ્ય તતો વીરો મણિરત્નમનુત્તમમ્||38.70||
અંગુળ્યા યોજયામાસ ન હ્યસ્ય પ્રાભવદ્ભુજઃ|

સ|| તત્ઃ વીરઃ અનુત્તમં મણિરત્નં પ્રતિગુહ્ય અંગુલ્યા યોજયામાસ અસ્ય ભુજઃ ન પ્રાભવત્ હિ||

||Sloka meanings||

તત્ઃ વીરઃ - અપ્પુડુ આ વીરુડુ
અનુત્તમં મણિરત્નં પ્રતિગુહ્ય -
અત્યુત્તમમૈન આ મણિરત્નમુનુ તીસુકોનિ
અંગુલ્યા યોજયામાસ વેલિકિ પેટ્ટુકોનેનુ
અસ્ય ભુજઃ ન પ્રાભવત્ હિ- ભુજમુનંદુ ઇમડનિ કારણમુવલન

તત્ઃ વીરઃ -
then the hero Hanuman
અનુત્તમં મણિરત્નં પ્રતિગુહ્ય -
taking the excellent jewel
અંગુલ્યા યોજયામાસ -
placed it on his finger
અસ્ય ભુજઃ ન પ્રાભવત્ હિ-
as it was not fitting his arm

||Sloka summary||

"અપ્પુડુ આ વીરુડુ અત્યુત્તમમૈન આ મણિરત્નમુનુ તીસુકોનિ અદિ તન ભુજમુનંદુ ઇમડનિ કારણમુવલન તન વેલિકિ પેટ્ટુકોનેનુ." ||38.70||

"Then the hero Hanuman taking the excellent jewel placed it on his finger as it was not fitting his arm" ||38.70||

||Sloka 38.71||

મણિરત્નં કપિવરઃ પ્રતિગૃહ્યઽભિવાદ્ય ચ||38.71||
સીતાં પ્રદક્ષિણં કૃત્વા પ્રણતઃ પાર્શ્વતઃ સ્થિતઃ|

સ|| કપિપ્રવીરઃ મણિરત્નં પ્રતિગુહ્ય સીતાં અભિવાદ્ય ચ પ્રદક્ષિણં કૃત્વા પ્રણતઃ પાર્શ્વતઃ સ્થિતઃ||

||Sloka meanings||

કપિપ્રવીરઃ મણિરત્નં પ્રતિગુહ્ય -
આ કપિપ્રવીરુડુ મણિરત્નમુ તીસુકોનિ
સીતાં અભિવાદ્ય ચ - સીતાદેવિકિ અભિવંદનમુલુ ચેસિ
પ્રદક્ષિણં કૃત્વા- પ્રદક્ષિણમુ ચેસિ
પ્રણતઃ પાર્શ્વતઃ સ્થિતઃ - વિનમ્રમુગા અમે પક્કન નિલબડેનુ

કપિપ્રવીરઃ મણિરત્નં પ્રતિગુહ્ય - the best of Vanaras, taking the jewel
સીતાં અભિવાદ્ય ચ - bowing to Sita, circumambulating her
પ્રદક્ષિણં કૃત્વા- circumambulating her
પ્રણતઃ પાર્શ્વતઃ સ્થિતઃ - stood next to her respectfully

||Sloka summary||

"આ કપિપ્રવીરુડુ મણિરત્નમુલુ તીસુકોનિ સીતાદેવિકિ , પ્રદક્ષિણમુ ચેસિ અભિવંદનમુલુ ચેસિ વિનમ્રમુગા અમે પક્કન નિલબડેનુ.Ó ||38.71||

"Then the best of Vanaras, taking the jewel bowing to Sita, circumambulating her, stood next to her respectfully". ||38.71||

||Sloka 38.72,73||

હર્ષેણ મહતા યુક્તઃ સીતા દર્શનજેન સઃ||38.72||
હૃદયેન ગતો રામં શરીરેણ તુ વિષ્ઠિતઃ||38.73||

સ|| સઃ સીતાદર્શનજેન મહતા હર્ષેણ યુક્તઃ હૃદયેન રામં ગતઃ શરીરેણ તુ વિષ્ઠિતઃ||

||Sloka meanings||

સઃ સીતાદર્શનજેન - આતડુ સીતા દર્શનમુતો
મહતા હર્ષેણ યુક્તઃ - અત્યંત હર્ષમુપોં
હૃદયેન રામં ગતઃ - તન મનસ્સુતો રામુનિ ચેરેનુ
શરીરેણ તુ વિષ્ઠિતઃ - શરીરમુ ઇક્કડે ઉન્ના

સીતાદર્શનજેન - by having seen Sita
મહતા હર્ષેણ યુક્તઃ - imbued with great joy
સઃ હૃદયેન રામં ગતઃ - he reached Rama in his heart
શરીરેણ તુ વિષ્ઠિતઃ - though he was there with his body

||Sloka summary||

"આતડુ સીતા દર્શનમુતો અત્યંત હર્ષમુપોંદિ શરીરમુ ઇક્કડે ઉન્ના તન મનસ્સુતો રામુનિ ચેરેનુ."||38.72,73||

"He, delighted by having seen Sita, stood there physically, but reached Rama in his heart."||38.72,73||

||Sloka 38.74||

મણિવરમુપગૃહ્ય મહાર્હં
જનકનૃપાત્મજયા ધૃતં પ્રભાવાત્|
ગિરિરિવ પવનાવધૂતમુક્તઃ
સુખિતમનાઃ પ્રતિસંક્રમં પ્રપેદે||38.74||

સ|| મહાર્હં જનકનૃપાત્મજયા ધૃતં તં મણિવરં ઉપગૃહ્ય પ્રભાવાત્ પવનાવધૂતમુક્તઃ ગિરિરિવ સુખિતમનાઃ પ્રતિસંક્રમં પ્રપેદે||

||Sloka meanings||

મહાર્હં જનકનૃપાત્મજયા -
જનકમહરાજુ યોક્ક કુમાર્તે દ્વારા મહત્તરમૈન
ધૃતં તં મણિવરં ઉપગૃહ્ય - ધરિંચિન અ મણિનિ તીસુકોનિ,
પ્રભાવાત્ પવનાવધૂતમુક્તઃ ગિરિરિવ-
દાનિ પ્રભાવમુ વલન વાયુવુલચે કંપિંપબડિ કુદુટબડિન પર્વતમુવલે
સુખિતમનાઃ - સુખમૈન મનસ્સુ ગલવાડૈ
પ્રતિસંક્રમં પ્રપેદે - તિરુગુ પ્રયાણમુનકુ સિદ્ધપડેનુ

જનકનૃપાત્મજયા -
from the daughter of Janaka
ધૃતં તં મહાર્હં મણિવરં ઉપગૃહ્ય -
having received the most precious jewel that was worn ,
પ્રભાવાત્ - because of its power
પવનાવધૂતમુક્તઃ ગિરિરિવ-
like a mountain shaken and released from the impact of wind
સુખિતમનાઃ - very much pleased
પ્રતિસંક્રમં પ્રપેદે -
prepared to return

||Sloka summary||

"જનકમહરાજુ યોક્ક કુમાર્તે દ્વારા મહત્તરમૈન મણિનિ તીસુકોનિ, વાયુવુલચે કંપિંપબડિ કુદુટબડિન પર્વતમુવલે, સુખમૈન મનસ્સુ ગલવાડૈ તિરુગુ પ્રયાણમુનકુ હનુમંતુડુ સિદ્ધપડેનુ. " ||38.74||

"Having received the most precious jewel from the daughter of Janaka, like a mountain shaken and released from the impact of wind, very much pleased Hanuman prepared to return."||38.74||

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે આદિકાવ્યે વાલ્મીકીયે
ચતુર્વિંશત્ સહસ્રિકાયાં સંહિતાયામ્
શ્રીમત્સુંદરકાંડે અષ્ટત્રિંશસ્સર્ગઃ ||

Thus ends the Sarga thirty-eight of Sundarakanda in Ramayana the first ever poem composed in Sanskrit by the first poet sage Valmiki.

|| om tat sat ||